Chạm vào bí ẩn đào thất thốn
Ở Việt Nam, chỉ Nhật Tân mới trồng được đào Thất thốn. Ở Nhật Tân chỉ Lê Hàm mới biết bí mật của giống đào này. Bí mật của kẻ tự khai phá, không ai truyền dạy. Hoặc giả có, thì cũng đã thất truyền. Đó là bí mật về một đời sống khác thường của thứ hoa Xuân khác thường.
Khác với tất cả những thứ hoa đào thông thường mà ai cũng biết (đào phai, đào bích, đào rừng...), đào Thất thốn ưa cái sự “ít”, thân cô độc, ít cành. Mầm nhỏ xanh tía như lưỡi kiếm vung lên. Hoa đỏ thắm tươi, nếu cây ít hoa thì bền kỳ lạ, nếu hoa nở nhiều thì chóng tàn hơn đào thường. Mỗi thốn, tức mỗi tấc theo cách gọi của các cụ có thể có 7 hoa đào, vì thế mới có tên gọi Thất thốn.21 năm mới nở hoa 3 lầnDáng hình trầm mặc, cổ kính. Vẻ phong trần sương gió tựa tùng bách trong tranh thủy mặc xưa. Không đợi tới cành, những lá non tơ như lưỡi kiếm, những hoa thắm sắc hơn hoa hồng bật ra từ gốc và thân. Đào Thất thốn mê hoặc người chơi ngay từ cái nhìn đầu tiên.Vẻ đẹp của Thất thốn, ngoài sắc đỏ thắm lạ lùng hơn sắc hồng nhung mà chưa bút nào tả xiết, còn ở cách đâm hoa. Khác với đào thường, hoa chỉ nở từ những cành nhỏ, Thất thốn nở hoa từ những trụ gốc xù xì, dáng cổ thụ, có cây, hoa nở kề mặt đất. Vì thế, người ta dễ liên tưởng, Thất thốn từ tranh thủy mặc mà vươn ra ngoài đời, những thứ cây khác không thể nào có được.Lê Hàm bảo, dăm ba năm nữa, trước sau gì người Nhật Tân cũng biết hết về bí mật Thất thốn. Còn bây giờ, anh phải giữ nó cho riêng mình đã. Nhưng bỏ thời gian sống với nghệ nhân trồng đào này, tôi cảm nhận, đấy sẽ là bí mật anh đào sâu chôn chặt trong lòng, sống để dạ chết mang theo. Hoặc có thể sẽ là bí quyết chân truyền, chỉ duy nhất cho người kế nghiệp anh.Ở Nhật Tân, Lê Hàm vẫn thuộc hàng con cháu so với lớp nghệ nhân trồng đào cao niên, nhưng độ say đào thì chẳng chịu kém ai. Định gắn đời với binh nghiệp, giải ngũ tận năm 26 tuổi, năm 1989, anh “mới” trồng đào được 22 năm thì 21 năm sống chết cùng Thất thốn. Suốt 21 năm trời, anh mới vài ba lần được “toại nguyện”. Năm 1994, không hiểu vì sao Thất thốn đồng loạt ra hoa, bẵng đi hơn chục năm trời, năm 2007 một cây Thất thốn duy nhất trổ một bông hoa. Dù chỉ một hoa, cũng bừng cho anh một niềm hy vọng, cũng đủ để gã đàn ông đã quá nửa đời người rơi nước mắt. Kỷ Sửu 2009, vài cây Thất thốn lại nở hoa, tin này khiến những người chơi đào kinh ngạc. Nhà văn Băng Sơn đã đạp xe lên Nhật Tân để tận mắt chứng kiến cảnh tượng những bông hoa Thất thốn bừng nở. Tết Canh Dần 2010, Thất thốn nở chưa từng thấy trong sau 21 năm anh chắt chiu, chăm bón.Hoa nở, anh đếm từng ngày, 2009 Thất thốn nở đúng ngày cúng ông Công, ông Táo. 2010 hoa nở từ Rằm tháng Chạp. Sự đong đếm từng ngày, bởi không phải Thất thốn không nở hoa, mà nó vốn là thứ “hoa muộn”. Nó chỉ nở khi Xuân đã cạn ngày, vào độ Giêng, Hai, khi tất cả những loại đào bích, đào phai, đào bạch, đào vườn, đào đá… đã bắt đầu rữa cánh dưới nắng ngày Xuân cuối thì nó mới kiêu hùng khoe sắc. Bí mật là ở chỗ, Hàm bắt Thất thốn phải khai nhụy đúng ngày Xuân. Điều đến bây giờ, ngoài anh chưa ai làm được.Cái Đẹp ngoài tầm với?Không biết Thất thốn có tự bao giờ, nó vẫn tồn tại ở xứ đào Nhật Tân, cô độc riêng mình nơi góc vườn như một kẻ bị “ghẻ lạnh”, không vì xấu mà bởi kiêu kỳ, bất phục. Như người đẹp, nhưng xa lánh, bất tuân không chiều lòng thế chủ thì cũng đành để “khóa Xuân” một chỗ mà thôi.Thứ hoa ám ảnh nỗi muộn Xuân, làm dai dẳng những suy tư, liên tưởng đến nhị Kiều bạc mệnh. “Đông phong bất dữ Chu lang tiện/ Đồng tước Xuân thâm tỏa nhị Kiều”.Hoa Đào chỉ có ý nghĩa với dịp Tết, ngày Xuân, Thất thốn trễ hẹn, khi đã khai hoa thì cũng không người thưởng lãm. Như nỗi cô đơn, thấy hoa không thấy người đâu mà xưa Thôi Hộ và Nguyễn Du đồng cảm “Trước sau nào thấy bóng người/ Hoa đào năm ngoái còn cười gió Đông”. Cứ thế, Thất thốn mất dần đi, tàn lụi dần đi. Lê Hàm khiến ta nhớ đến một Marcel Proust cứ “đi tìm thời gian đã mất”, dù ai cho là gàn dở, bỏ công, bỏ đời làm điều không tưởng. Nhưng rồi, anh tìm thấy điều không tưởng ở chính cái lẽ sống của mình là cả cuộc đời dâng hiến cho hoa.Chạm vào bí mật của đào Thất thốnNhư bao người Nhật Tân, Lê Hàm trồng rất nhiều đào, tới 7 sào Bắc bộ, vừa đất nhà, vừa đất thuê. Khi anh “ép” Thất thốn nở thành công, có nhiều người đến hỏi han. Anh dẫn họ ra những chậu Thất thốn để bâng quơ giữa cơ man nào là đào để họ nhìn ngắm, thỏa mãn. Nhưng tôi biết, bí quyết của anh không nằm ở những cây Thất thốn ấy.Sau bữa cơm tối, làm chút rượu cho ấm người, chúng tôi ngồi uống nước trà bên hiên chòi. Gió cuối Đông thổi buốt, ánh trăng thanh lạnh của mùa Đông chiếu chênh chếch, lơ thơ những vệt nhẹ hờ xuyên qua giàn gấc trước hiên chòi. Bất giác Hàm bảo muốn nói với tôi về đào Thất thốn, chắc cảnh ấy khiến người ta muốn chia sẻ.“Hang đào” nhân tạo - nơi Lê Hàm “ép” Thất thốn ra hoaNăm 1989, sau khi phục viên, tiền giải ngũ cộng với vay mượn, bao nhiêu vốn liếng anh dồn vào mua đào giống từ Sa Pa về trồng. Người ta trồng thì sống, anh trồng thì chết sạch. Trong vườn chỉ còn chơ vơ mấy gốc Thất thốn không tuổi, không biết đã đứng đấy tự bao giờ. Thứ đào kiêu kỳ, vương giả bậc nhất trong các loại hoa đào mà không ai “chinh phục” được. Sau thất bại, anh bỗng “cay”, mình sẽ làm cái người ta không làm được.Anh lao vào đào Thất thốn, nhưng mọi cách từ tuốt lá, chiết, ghép, tỉa cành, khoanh gốc đều vô dụng. Hết Xuân đào mới kết nụ, nở hoa. Trước anh, nhiều người đã nản chí, họ bảo đừng cố gắng vô ích, về làm đào thường để kiếm cơm, không thì “chết đói”. Hàm vẫn bám trụ cùng Thất thốn, lúc này người ta bảo anh hâm, gàn dở. Cả chục năm trôi qua, thất bại vẫn hoàn thất bại.“Căn phòng”, như hộp diêm nằm ngang, chỉ cao bằng đầu người, kín mít chỉ có vài lỗ thoáng phía đầu hồi. Phía trên là trần bằng tôn, có nhựa cách nhiệt với những thanh gỗ dày đụp làm giá đỡ. Hàm nhẹ nhàng bê tấm cửa sắt hàn tôn. Trong bóng tối lờ mờ, là hàng chục chậu đào Thất thốn xù xì, cổ quái. Hàm mỉm cười: “Tất cả bí mật để Thất thốn nở hoa đều nằm ở đây”.Anh suy nghĩ lung lắm, thất bại bởi không ai biết gốc tích của đào Thất thốn, không biết gốc tích thì không biết cách chăm sóc, không có bí quyết. Cứ gần Xuân, anh bỏ lại vườn đào, lên đường tìm thân thế của Thất thốn. Cây trong vườn có, ắt hẳn trong rừng phải có, nhưng đào rừng vô tận, Hàm đi miết hết cánh rừng này đến cánh rừng khác ở miền Tây Bắc. Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Sơn La, Hà Giang… đâu đâu anh cũng đến, ăn rừng ngủ lán “săn đào”. Có lúc, kiểm lâm tưởng anh là lâm tặc, có người tưởng anh là con buôn đi săn đồ cổ của đồng bào dân tộc, có người tưởng anh là kẻ đi săn vàng. Hàm không biết ngỏ cùng ai, nói đi “săn” hoa đào, người ta lại bảo “thằng hâm”.Đã mấy mùa Xuân trôi qua, khi đào nở lại mò mẫm vào rừng, nhưng Hàm tuyệt nhiên không tìm thấy bông hoa đào nào giống hoa Thất thốn. Từ vách đá cheo leo, bên bờ suối hay đất đồi cằn cỗi, hoa đào đều khác, khác đến nhàm chán, đến nản lòng.Một ngày, gần như muốn từ giã cuộc chơi, giữa cánh rừng đào của Sơn La (địa điểm cụ thể Hàm nói giữ bí mật), sau cuộc săn tìm, Hàm uể oải trèo vào vào một cái hang để nghỉ chân. Nền đất khô, xen kẽ những phiến đá, hang nhỏ thông ra phía sau núi, trần có những hốc thông thiên khiến ánh sáng chiếu vào. Hàm giật nảy mình, giữa luồng sáng chiếu từ trần hang xuống, một sắc đỏ thắm như nhói lên trong mắt. Anh tiến lại gần, một bông hoa và hai cái nụ như được dính vào một gốc cây xù xì. Nó giống hệt đào Thất thốn trong vườn nhà anh, không thể nhầm lẫn. Anh đào đất trong hang, hít hà để cảm nhận hơi ẩm, đo nhiệt độ, rồi Hàm cẩn thận đánh dấu lại địa danh ấy trên bản đồ, ngày hôm sau bắt xe về Hà Nội.Anh nhờ chuyên gia nông nghiệp phân tích, so sánh vi chất dinh dưỡng đất mẫu anh lấy về với đất bãi sông Hồng, và bắt tay vào gây dựng lại nghiệp đào Thất thốn. Hàm bảo, đấy là bí mật giúp anh khám phá ra cách “chinh phục” đào Thất thốn.Mạnh Cường
Đào thất thốn
(Petrotimes) - Đào thất thốn - tên gọi này còn nhiều bàn cãi nhưng có lẽ chỉ vì cây đào thường rất nhỏ, thấp cao khoảng 7 thốn (hơn 20cm nên được gọi là "thất thốn" chăng?)
Hiếm hoa và hiếm người…Đào thất thốn được xem còn quý giá nhiều hơn thế. Cũng không ai biết rõ loài hoa vương giả nhất trong các loại đào này vì sao lại có mặt ở Nhật Tân, và có tự bao giờ? Nhiều người yêu loài hoa này đến nỗi đã đặt cho nó thêm những cái tên như đào thờ, đào bói, đào tiến vua… Cứ sau Rằm tháng Giêng mới nở, thế mới khó chịu, nên người trồng thất thốn ở Nhật Tân cũng nản lòng dần. Nhiều nhà ở Nhật Tân đầu tư vào loại đào này mất tiền, mất thời gian vô kể mà chưa ai thành công, nên gọi nó là “đào Thất thoát” và để mặc thất thốn đứng cong queo đơn độc ở góc vườn, góc ao nào đó.
Đào thất thốnTôi tìm “lão đào” Chu Tử Thành, danh tiếng một thời ở vùng Nhật Tân bởi tài trồng, ghép các loại đào. Mấy năm về trước ông có lần còn tặng gia đình tôi một chậu đào đơm 3 loại hoa (đào, mai, mận) trên một cây. Ông già râu dài được xem giỏi về “cầm, kỳ, thi, họa” vừa cắt tỉa, sang chiết đào ở vùng cánh đồng “ciputra” nay đã trở thành “ẩn nhân” chỉ trồng vui vài ba gốc trong 4 bề nhà cao tầng, ông bảo: “Cho đỡ nhớ nghề”. Hỏi về đào giống đào thất thốn nức tiếng, ông vuốt chòm râu dài trả lời bằng mấy dòng thơ:“…Hồ Tây liễu rủ chim bay lượn
Sông Nhị ru thuyền khách mắt xanh
Ngắm cảnh Nhật Tân đô thị hóa
Hoa đào nở đẹp ở… trong tranh”Ông bảo rằng, giờ người chơi đào xô bồ, ăn sổi, thiếu sự tinh tế không hiểu hết được giá trị về giống đào này, thế nên người trồng cũng mất sự kiên nhẫn sợ cái chữ “Thất” của đào thất thốn sẽ thành… thất thu, thất thoát và lo rằng nó đang thất truyền.So với lão đào Chu Tử Thành đã gắn bó 50 năm trong nghề, anh Lê Hàm là người trồng đào thuộc lớp con cháu, nhưng hậu sinh khả úy, anh là người duy nhất sở hữu bí quyết ươm trồng giống đào quý này. Có gần chục hécta đất trồng đào với rất nhiều giống đào quý hay như loại đào bông trắng cũng thuộc dạng hiếm ở làng đào này. Ngoài ra, anh Hàm còn có một gốc đào mà đến giờ cũng chưa biết đặt tên cho nó là gì. Ở thời điểm, khi hoa đào thất thốn đã bung nở, điều đặc biệt là những bông hoa ấy khổng lồ với đường kính lên đến 5cm trông to như cái chén. Nói chẳng ngoa, đúng là tìm khắp miền Bắc chứ đừng nói ở vùng Nhật Tân này “có gốc thứ hai”, nếu cho thuê cũng không dưới 50 triệu đồng.Anh cho biết, trên hai chục năm theo đuổi trồng loại đào này, mà anh mới được chứng kiến nó nở được 4 lần. Gắn bó với giống đào này như duyên nghiệp. Khi hỏi về giá thuê, anh Hàm chỉ cười: Công phu lắm, hiếm khi trúng vào vụ nên giá cả nó phải cao hơn các loại đào thường. Có những gốc đào thất thốn đã được khách mặc cả giá lên tới 10 triệu đồng/bông hoa. Họ “treo thưởng” như thế cũng hứng khởi, nhưng xem như một canh bạc với giời, có năm được có năm không!Nín thở chờ hoaKhác với tất cả những thứ hoa đào thông thường mà ai cũng biết, đào thất thốn có thân, cành tương đối khiêm tốn, ít cánh. Mầm nhỏ xanh tía như lưỡi kiếm vung lên. Hoa đỏ thắm tươi, nếu cây ít hoa thì bền kỳ lạ, nếu hoa nở nhiều thì chóng tàn hơn đào thường. Hoa đào là loài có một đặc điểm riêng mà không một loại cây nào có được: dù bị cắt lìa cành vẫn trổ hoa, kết quả. Đất càng cằn cỗi hoa càng đẹp nhưng điều kiện phải trồng ở đất sét, đất thịt trong đồng chứ không trồng ngoài đất bãi lắm phù sa và thất thốn phải được bón bằng phân bắc “xịn”.
Nghệ nhân Lê HàmThất thốn còn có sức sống mãnh liệt hơn cả, có thể trồng được trong chậu, trong khi đào thường chỉ khoảng 3 năm là chết. thất thốn thân ngắn, gốc xùi phồng xù xì, lá to dài xanh đậm, vỏ cây nếu bóc ra thì tím màu mận chín chứ không trắng xanh màu gỗ như các loại đào thường. Giống đào xù xì, rêu mốc này có sức hút người yêu hoa kỳ lạ, mỗi thốn cành cây, tức là độ dài bằng đốt ngón tay, có thể trổ tới 7 bông hoa, nên gọi là thất thốn.Thất thốn đỏ từ rễ đỏ lên tới búp, mầm cứng cáp và nhọn như lưỡi kiếm. Hoa đỏ vô cùng, tựa như hoa hồng nhung vậy, có thể trổ bông từ gốc. Thất thốn sở hữu một vẻ đẹp không một loại đào nào sánh được. Cánh hoa dày, màu đỏ nhung, sáng nở một bông, trưa nở tiếp một bông, có người sợ cây nở hết mà không được ngắm nên không dám ngủ. Cây nhiều bông thì chóng tàn hơn đào thường, nhưng cây ít bông thì bền đến lạ lùng.Người đàn ông trồng thứ đào độc này đang nín thở: “Nếu từ giờ đến tết chỉ có một đợt rét nhẹ nữa thì thất thốn sẽ bung nở đúng vụ”. Anh đã biết bí mật của loài hoa lạ lùng này. Một bí mật mà từ trước đến nay chưa ai tỏ tường về nó. Anh đã làm cho chính người trồng đào Nhật Tân kinh ngạc.Còn ông Công Văn Tung, cũng đã nhiều năm trồng đào thất thốn bên làng Phú Gia, phường Phú Thượng cho hay: “Đúng là chẳng có giống đào nào lại khó tính như đào thất thốn. Vừa khó trồng, lúc được lúc không cho nên dân trồng đào nếu tính công chăm bón cho giống cây này thì không có hiệu quả về kinh tế. Cho nên, đào thất thốn giờ đang ngày trở nên quý hiếm, đúng là vừa sợ thất thu rồi lo nhất là giống đào này đang có nguy cơ thất truyền”.
Ngắm đào Thất Thốn nở hoa
(NLĐO)- Trong số hơn 6.000 hiện vật có mặt tại Hội hoa xuân Tân Mão 2011, nếu tinh ý, du khách có thể phát hiện kha khá loài cây, loài hoa vừa quý hiếm lại vừa ngộ nghĩnh.
Trong khu trưng bày cây quý hiếm, hiện vật thu hút nhiều ống kính máy ảnh nhất chính là cây đào Thất Thốn.
Xuấn thân từ Thung lũng Đào hoa của cố nghệ nhân Mười Lời (Đà Lạt, Lâm Đồng), cây đào thất thốn được chính con trai của ông Mười Lời – anh Bùi Văn Sang – đưa đến Hội hoa xuân Tân Mão.
Đào Thất Thốn thu hút nhiều sự chú ý
Theo lời giới thiệu của anh Sang, đào Thất Thốn là một giống đào cổ ở Nhật Tân (Hà Nội). Mỗi thốn, tức mỗi tấc theo cách gọi của các cụ, của thân cây có thể trổ 7 hoa nên mới có tên gọi là “Thất Thốn”.
Đào thất thốn có dáng lùn, đẹp tự nhiên, tuổi thọ cao và có nhiều hoa, sai quả. Khác với những giống đào bích, đào phai, đào Thất Thốn nở hoa muộn vào sau rằm tháng giêng, hiếm khi chịu nở hoa đúng Tết Nguyên đán.
Cây đào thất thốn Đà Lạt đầu tiên được nghệ nhân Vũ Hữu Sửu gây giống vào năm 1968. Đến năm 1996, nghệ nhân Mười Lời đã ghép thành công đào thất thốn lên cây đào Đà Lạt. Và tiếp tục thành công của cha mình, anh Bùi Văn Sang đã cho cây ra hoa được đúng vào dịp Tết Tân Mão 2011.
Là giống đào cổ Nhật Tân, đào Thất Thốn hiếm khi trổ hoa đúng dịp Tết Nguyên đán
“Mỗi năm thân đào chỉ cao thêm được 3cm, hoa kép gồm 7 cánh có màu đỏ, còn hoa đơn gồm 5 cánh có màu hồng. Nghe nói sau 30 năm tồn tại, màu hoa đơn sẽ chuyển hóa thành hoa kép, nhưng điều này chưa ai kiểm chứng được”, anh Sang nói.
Quả đào Thất Thốn Đà Lạt lớn, đường kính khoảng 4-6cm, màu vàng có má hồng sậm, vỏ mỏng và rất ít lông. Khoảng tháng tư âm lịch thì quả chín hồng trĩu cây, nhìn rất đáng yêu.
Cây khế đoạt giải vàng của nghệ nhân Liêu Hồng Việt
Còn tại khu cây có trái, rất dễ nhận ra cây khế lúc lỉu quả đoạt giải vàng của nghệ nhân Liêu Hồng Phong (TPHCM). “Hổ phụ sinh hổ tử”, cha của nghệ nhân Liêu Hồng Phong – nghệ nhân Liêu Hồng Việt – cũng rinh giải vàng bộ môn cây có trái Hội hoa xuân Canh Dần 2010 với hiện vật cây vú sữa.
Không chỉ có khế, du khách còn tha hồ chiêm ngưỡng đủ loại cây trái, từ ổi, vú sữa, sung đến dâu tằm, phật thủ, cơm nguội lông… Cây nào cũng nho nhỏ nhưng rất sai quả, tạo hứng thú cho người xem.
Các cây me, ổi, vú sữa, sung tại Hội hoa xuân Tân Mão
Bài và ảnh: Bằng Vy
Vĩnh Bảo sưu tầm 31/12/2012
Tay tiên rót chén rượu đào,
