CON RẮN TRONG VĂN HỌC DÂN GIAN

Nghe tới rắn, ai cũng sợ mặc dầu có nhiều người chưa hề thấy con rắn lần nào. Đối với mọi người, rắn biểu hiệu cho xấu xa, hung dữ, hiểm độc.

Hình ảnh con rắn thường được dùng để mô tả người có tướng mạo xấu: “Bạnh cổ như cổ hổ mang“, còn  mắt “Thao láo như mắt rắn ráo“, giọng nói “Oai oái như rắn bắt nhái“, tướng đi “Thẳng như rắn bò” hay “Len lét như rắn mùng năm“, còn tánh tình “khẩu Phật tâm xà“, lòng dạ “ấp rắn trong lòng”, hay hạng người ác độc như “hang hùm miệng rắn“, “Miệng hùm rắn độc”, “Miệng hùm nọc rắn”, và hành vi ngậm máu phun người “rắn đổ nọc chỗ lươn“, bởi vì “Nọc người hơn mười nọc rắn”. Trong Truyện Kiều, thi hào Nguyễn Du cũng có một câu về rắn (câu 2016): “Miệng hùm nọc rắn ở đâu chốn này”.

“Xà cung thạch hổ” ám chỉ hạng người đầy nghi kỵ, thấy nhánh cây cong tưởng rắn, thấy hòn đá tưởng cọp dữ. Các thầy tu phá giới thì mang danh “Sư hổ mang”.

Nguy hiểm nhất cho đất nước là hạng “cõng rắn cắn gà nhà”, một loại “Rước voi về dày mả tổ” làm nước mất nhà tan.

Để xử thế ở đời, người lành phải xa lánh kẽ dữ, như cóc nhái không thể nào sống chung sống được với rắn “Rắn rết bò vào, cóc nhái bò ra”. Cũng đừng dại “áp rắn vào ngực” có ngày nó phản bội cắn chết, giống như “nuôi ong tay áo” vậy. Người Việt chúng ta đã từng có kinh nghiệm đau thương này.

Vì vậy, cần phải cảnh giác những ai có lời quá ngọt ngào “Nói rắn trong lỗ cũng phải bò ra“, mà bị lầm, hối hận không kịp.

Con rắn hổ đất nằm trên cây thục địa

Con ngựa nhà trời ăn cỏ chỉ thiên

Trách anh bạn tình gian dối đảo điên

Gạt em xuống chốn huỳnh tuyền bỏ em

Để rũa ai, dân gian có những câu: đồ thứ “chằn ăn trăn quấn” hay “hùm tha rắn cắn”.

Trong một công sở mà chuyên viên làm việc chỉ biết “Vẽ rồng vẽ rắn” hay  “vẽ rắn thêm chân” thì chắc chắn có kết quả “đầu rồng đuôi rắn“, đúng là bọn vô tích sự cho xã hội.

Còn hạng người không có kiến thức, thuộc loại “Ếch ngồi đáy giếng thấy trời bằng nia”, cũng tương tự như rắn chui rúc trong hang hốc bọng cây

Tuổi Tỵ rắn ở ngọn (bọng) cây

Nằm khoanh trong bọng có hay việc gì!

Nhiều người tin là “ Rắn lột da sống đời”, còn con người phải chết, cuối cùng phải vào quan tài (cái săng);

Rắn già rắn lột

Người già người cột (tụt) vào săng

hay

Rắn già rắn lột, người già người chột.

Rắn là loại độc, có thứ ít độc, có thứ bị cắn chết liền tại chỗ “Mái gầm tại lỗ (chỗ), rắn hổ về nhà“. Giết rắn phải “đập rắn phải đập ngay đầu” hay “đánh rắn phải đánh bằng đầu”, nếu không nó cắn ngược lại thì chết. Trong chiến trận, vị chỉ huy bị giết chết, thì tàn quân như “Rắn mất đầu”.

Trong thời buổi nhiễu nhương, vàng thau lẫn lộn, người tài trí thường ẩn danh chờ thời như “rắn khôn dấu đầu” để tránh kẻ tiểu nhân ám hại.

Ở Việt Nam có mấy loại rắn ? Thần đồng Lê Quý Đôn trong bài “rắn đầu” kể 8 loại rắn trong 8 câu:

Chẳng phải liu điu vẫn giống nhà

Rắn đầu biếng học, chẳng ai tha

Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ,

Nay thét mai gầm rát cổ cha.

Ráo mép chỉ quen tuồng nói dối,

Lằn lưng cam chịu vết roi tra.

Từ nay Trâu Lỗ chăm nghề học.

Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.

Giới bình dân Nam Bộ thì biết có 23 loài:

Mái gầm, chàm quạp, hổ lác, hổ hèo

Ri cốc, liu điu, ri voi, hổ lửa

Hổ hành, hổ ngựa, rắn ráo, rắn râu

Quỷ khóc thần sầu: hổ mang, hổ sậy

Thấy đà run rẩy: cạp nia, cạp nong

Lặn lội dưới sông: là con rắn nước

Rắn rồng, rắn lục, ri cá, rắn trung

Nghe đến hãi hùng: hổ mây, hổ bướm

Ớn đà quá ớn… chẳng dám kể thêm...

Riêng ở Bạc Liêu, giới hát lô tô ngày Tết cho biết vùng Cà Mau, U Minh có tới 19 loài:

U Minh nước đỏ

Choại, dớn, cóc kèn

Ăn ở cho hiền

Dạo chơi với rắn

Bất kỳ sâu cạn

Rắn nước, rắn râu

Bay trên trời cao

Rắn rồng uốn khúc

Chạy ngang chạy dọc

Rắn ngựa phóng theo

Hút gió thiệt kêu

Là con rắn lục

Mái rầm lục đục

Bò chậm như rùa

Mổ xuống bất ngờ

Hổ mây ẩn nấp

Coi chừng nó quất

Là con rắn roi

Ra đồng dạo chơi

Là rắn bông súng

Đựng đầy một thúng

Là rắn cạp nia

Ăn rồi ngậm nghe

Hổ hành nấu cháo

Dữ mà nhỏ xíu

Đúng thiệt rắn trun

Chớ có coi thường

Con rằn ri cóc (Rắn mà muốn học Làm cậu ông trời)

Có khách hay mời

Là con hổ chuối

Con rằn ri cá

Thấy nước thì ham

Hình vóc hiên ngang

Rắn voi mỏ rọ

Thật là đáng sợ

Choằm oạp, hổ mang

Xét cho đàng hoàng

Rắn thì có nọc

Đừng châm, đừng chọc

Bỏ mạng lìa đời

Trí khôn con người

Biến loài độc ác

Lấy nọc làm thuốc

Trị bệnh cứu dân

Đâu khớp trật gân

Ê mình nhức mỏi

Là con rắn mối

Đúng vậy, vùng “Miệt Thứ”  U Minh, Bạc Liêu, Cà Mau là nơi được mô tả:

Muỗi kêu như sáo thổi

Đỉa lội tợ bánh canh

Cỏ mọc cọng thành tinh

Rắn đồng đà biết gáy

Tình đời hể nghèo thì bà con xa lánh, còn giàu sang quyền quý dầu ở chỗ khỉ ho cò gáy, hùm thiêng rắn độc thì vẫn được bắt họ làm quen:

Khó khăn ở quán ở lều

Bà cô, ông cậu chẳng điều hỏi sao

Giàu sang ở tận bên Lào

Hùm tha rắn cắn, tìm vào cho nhanh.

Ở vùng sông nước Cửu Long, trai gái quen nhau qua câu hò, câu đố. Cô gái hò:

Con rắn hổ mây nằm cây thục địa

Con ngựa nhà trời ăn cỏ chỉ thiên

Phận em là gái thuyền quyên

Ai mà đối đặng kết nguyền phu thê

Cô gái cất giọng với câu đố:

Con gì có cánh không bay?

Con gì không cẳng chạy bay năm rừng?

Chàng trai nhanh trí đáp:

Con gà có cánh không bay

Con rắn không cẳng chạy bay năm rừng

Hoặc câu đố của cô thôn nữ:

Con gì không chân đi năm rừng, bảy rú?

Con gì không vú nuôi chín, mười con?

Và câu trả lời của chàng trai:

Con rắn không chân đi năm rừng bảy rú

Con gà không vú nuôi chín, mười con      

hay

Rắn không chân rắn bò khắp rú,

Gà không vú nhưng nuôi đặng chín mười con

Rắn ở mọi nơi chốn thôn dã, nhất là bụi bờ kín đáo, nơi hò hẹn trữ tình giữa trai gái miền quê. Tuy vậy, mặc dầu chàng trai đối đáp đúng, cô gái vốn thận trọng, đắn đo, cần phải có thời gian tìm hiểu nhau

Rắn có chân rắn biết

Ngọc ẩn đá ngọc hay

Anh cùng em mới gặp nhau đây

Biết thời biết mặt nào hay trong lòng

Bởi vì, còn nhiều vấn đề như chuyện môn đăng hộ đối:

Con công ăn lẫn với gà,

Rồng kia rắn nọ, xem đà sao nên?

Một khi yêu nhau thắm thiết, thì:

Đôi ta như rắn liu điu

Nước chảy mặc nước ta dìu lấy nhau

Và nỗi nhớ mong người tình:

Con quạ đen con cò trắng

Con ếch ngắn, con rắn dài

Em trông anh trông mãi, trông hoài

Trông cho thấy mặt thấy mày mới yên

Đôi khi yêu lầm phải kẻ có vợ, nhưng nàng vẫn cứ yêu:

Con rắn không chân, con rắn biết,

Đá có ngọc ẩn, thì đá hay,

Tội thì thiếp chịu, vạ chi lây tới chàng ?

Không phải chàng trai nào cũng biết hò, biết hát, nhiều chàng “cù lần”, đi tán gái mà không dám tỏ tình, “nói quanh co, vòng vo Tam quốc”, làm cô gái bực mình:

Anh vẽ rồng rắn làm chi?

Cho em mệt trí nghĩ suy đêm ngày!

Nói đi, nói đại, sợ gì?

Em đây hiểu được, tình này em trao!

Và cảnh anh chàng rón rén đến gặp người yêu:

Con chi rọt rẹt sau hè

Hay là rắn mối tới ve chuột chù?

Người Việt thường hay cử nhiều điều. Tuy rắn biểu hiệu cho sự xấu xa, hiểm độc, nhưng đôi khi cũng là điều tốt. Chẳng hạn, ra đường gặp “Kỳ đà cản mũi”, một loài bò sát như rắn, thì nên quay về. Tuy nhiên, trên đường gặp rắn thì hên:

Hễ đi gặp rắn thì may

Về nhà gặp rắn thì hay phải đòn

Nằm chiêm bao mà thấy cả rồng lẫn rắn là điều tốt: “rồng rắn lên mây”, thấy rồng rắn vào nhà thì đắc tài đắc lộc “long xà nhập môn đắc tài, long xà nhập táo hữu quan chí”.  Tuy nhiên “long xà sát nhân đại hung” là điềm xấu.

Ở Miệt Cửu Long, thịt rắn được cho là ngon.

Cần chi cá lóc cá trê

Thịt chuột thịt rắn nhậu mê hơn nhiều

Và phải biết cách nấu rắn mới ngon, như câu vè ở Sóc Trăng:

Ông Nhăng mà lấy bà Nhăng

Đẻ được con rắn thằn lằn cụt đuôi

Ông Nhăng bảo để mà nuôi

Bà Nhăng đập chết đem vùi đống tro

Ông Nhăng bảo để mà kho

Bà nhăng đập chết đem cho láng giềng

Có kho thì kho với riềng

Đừng kho với ớt tốn tiền uổng công

Reading, 1/2013

Nguyễn Thị Kim-Thu

Vĩnh Bảo sưu tầm 31/1/2013

Bút khảo về Muối Dưa Ăn Tết

28.01.2013  Lê văn Lân

Một câu đối trứ danh về Ăn Tết!

Thân ái kính chào quí bạn! Còn vài tuần rồi là Tết Ta rồi quí bạn  đã chuẩn bị “ăn Tết” chưa? Tiếng Việt mình phong phú lạ lùng! Theo tiếng Mỹ phải nói “ Celebrating New Year Festival”, tiếng Việt phải nói cho sát ý không phải chỉ là “Mừng Vui Tết”, mà là “Ăn Tết”!

Nói chuyện  Chuẩn bị “Ăn Tết” thì vì bản thân chúng tôi hoàn cảnh đã ổn định  sau nhiều năm sống làm việc, nên cũng gọi là Chuẩn bị cho vui nhà vui cửa với cháu con. Nhưng nhớ hồi mới chân ướt chân ráo qua đây, thì hoàn cảnh của tôi có lẽ được gói ghém trong câu sau:

Tết Nhất quê người đâu có Xuân

Xuân gì thế cuộc lắm gian truân

Sáng Chiều đưa đón con đi học

Trưa tối việc nhà phụ nấu ăn…

            Năm nay ba mươi mồng một rơi vào gần cuối tuần, chứ mọi năm khi chưa về hưu, Tết rơi vào ngày trong tuần thì còn phải đi cầy chứ , thì giờ đâu mà “ ăn Tết” với rượu chè bánh mứt mà là:

Cà phê húp vội thay quà sáng

Xăng uých nhai buồn thế bữa trưa.

            Nhắc lại chuyện ngày xưa hồi đầu thế kỷ 20, quí bạn có còn nhớ một câu đối nói lên đầy đủ những đặc thù của sự ăn Tết VN cổ truyền không? Tôi muốn nhắc đến câu này:

Thịt mỡ Dưa hành Câu đối đỏ

Nêu cao Pháo nổ Bánh chưng xanh

            Thuở nhỏ trong nhà, người Việt chúng ta còn nhớ người lớn vẫn giữ  lệ xưa là Muối Dưa ăn Tết như làm đủ thứ dưa như dưa cải chua, dưa giá, dưa món, để ăn kèm với bánh chưng, bánh tét, và thịt kho tầu cho đỡ ớn.  Tôi ngẫm nghĩ chuyện Muối dưa ngó thì quá quen thuộc và quá tầm thường  vì ai cũng ăn nhưng có lẽ ít người hiểu biết sâu sắc cái món ăn cổ truyền này.

Vậy tôi đề nghị xin chia xẻ với quí bạn bốn phương những kiến thức tra cứu liên hệ đến chuyện Muối Dưa Ngày Tết nhé!

Một câu chuyện xưa trong lịch sử nhân loại!

Tra cứu sách vở thì con người biết ăn dưa muối từ 6, 7 ngàn năm… Phương pháp “muối” rồi để lên men – nói gọn là Muối dưa được con người áp dụng phổ biến từ lâu khắp địa cầu trước khi phát minh ra phương pháp đóng hộp và đông lạnh. Nhưng hiểu biết về vấn đề này lại rất mới mẻ chỉ mới bắt đầu trong vòng bốn năm chục năm thôi với sự phát triển của một ngành khoa học rất trẻ là ngành Vi Sinh Học (Mirobiology).

Đông phương là cái nôi tối cổ của sự phát minh ra các món thực phẩm lên men như : rượu, dấm và dưa muối. Nếu bên Trung Hoa, theo sách Thư Kinh,  Men làm rượu tên là Khúc được dùng 6,7 ngàn năm, thì cách làm dưa muối chắc cùng một thời như vậy. Tôi thấy nếu dân Tầu khoe rằng biết làm rượu và muối dưa từ lâu, thì dân Lạc Việt mình cũng biết chuyện này rất sớm. Vì vào đời Hùng Vương, tổ tiên mình đã biết ủ nếp làm rượu và dùng muối để muối dưa và làm mắm. Lý do rất dễ hiểu là địa thế nước ta gần xích đạo, thời tiết nóng bức và gần bờ biển rất sẵn muối.

Trong sách Nông Nghiệp Bách Khoa, người Tầu khoe rằng họ biết làm hơn hai mươi cách muối dưa. Tôi không biết dân mình biết làm bao nhiêu cách, nhưng chắc cũng nhiều không bằng thì phải hơn chứ bộ. Hình như mọi thứ rau trái đều được làm dưa cả nhất là khi sản xuất nhiều ăn tươi không hết đều muối dưa cả. Tôi xin kể  sơ sơ theo bộ phận dùng vật liệu:

_ dùng thân và lá: lá cải cay, bắp cải, dọc bạc hà, cọng súng, các thứ măng, sả

_ dùng hoa trái: cà, trám, dưa leo, ớt, đu đủ, súp lơ, tiêu sọ

_ dùng rễ củ : củ cải, gừng, hành, tỏi, kiệu, ngó sen

Trong các thứ để muối dưa, cây cà có lẽ chiếm địa vị nổi bật nhất vì cây cà dễ trồng, không kén đất và thu hoạch nhiều như câu ca dao sau:

Bế em đi dạo vườn cà,

Cà non chấm mắm, cà già làm dưa!

            Dân quê VN hầu như ai trong nhà cũng có vại cà, nhà càng giầu thì lại càng lắm vại:

Công anh làm rể Chương Đài,

Một mình ăn hết 12 vại cà!

Nghĩa là quanh năm, mỗi tháng xơi một vại cho khát nước luôn!

Bí quyết muối dưa ngon       

Ngày Tết, dân Việt mình rất hay làm những món dưa sau: Dưa Cải Chua, Dưa hành, Dưa Giá, và tùm lum các món dưa khác… Vấn đề là bí quyết để làm ngon chẳng hạn như:

Nòng cốt phụ gia phẩm đương nhiên là Muối nhưng ngó đơn sơ giản dị mà ai cũng làm được như cần kinh nghiệm của lưỡi nếm độ mặn của nước muối, dưa hành phải trắng đẹp, giòn khuơú và măn chua cho thích khẩu..  Cái bí quyết làm ngon là cả một cẩm nang kinh nghiệm mà dùng lời không diễn tả ra hết mà các cô các bà phải học với mẹ trước khi xuất giá tòng phu . Lại có người nói làm “dưa” phải có có Khiếu có Tay, nhiều người giỏi lý thuyết lại làm dưa hay khú hay thâm.

Chưa hết, các bà nội tướng Việt Nam còn biết cách dùng thêm phụ gia phẫm: hột tiêu, ớt, đường, gừng v.v. . . để tăng thêm sự hài hòa về khẩu vị  : Mặn, ngọt, chua, cay, đắng, thơm, bùi … tùy theo khiếu hay bí quyết gia truyền!

Vẫn chưa hết, còn nhiều thứ phụ gia phẫm khác đóng vai trò bí hiểm trong sự làm đẹp, làm giòn, làm dẻo các món dưa như tro bếp, phèn chua

Còn có một yếu tố khác là thời gian: phải biết canh thời gian tối thiểu để sự lên men hoàn tất ít nhất tùy theo khí hậu từ dăm ngày cho đến một tuần: ăn sớm thì dưa vừa hăng, vừa cay, vừa đắng, vừa nhẫn khó nuốt; còn ăn trễ thì dưa nhũn, dưa khú…

Thôi tôi chỉ biết ăn và nói dóc phân tích này nọ… Vậy tôi xin chia xẻ vài điều mà tôi  đã đọc qua sách Gia chánh, nói rành rẽ đáng tin hơn tôi!

Cái chua trung hòa cái béo!

Về cách làm Dưa Cải Chua, bà Lệ Hoa trong sách Nghệ Thuật Làm Bếp chỉ dạy rằng:

Về vật liệu: Mấy cây cải to, nửa chén muối.  Về Cách làm: Cải mua về lặt bỏ lá sâu , để nguyên cây, rửa sạch treo lên giây thép phơi cho héo, đem xuống cắt bỏ rễ sắp vào khạp. Quậy nước muối xong, sắp cải thật chặt xong, cho nước muối vào nén thật chặt, dưa cải này ăn lâu ngày.

Về món Dưa giá: thì dùng một kí giá – lựa thứ mập trắng – rửa sạch đổ vô vại đã đựng bốn chén nước hòa  hai muỗng canh muối, một muỗng bột tẻ, một muỗng rượu trắng, một chút hàn the.

Ngày Tết mà  ăn nó với thịt đông hoặc ăn chung với thịt kho tàu ba bữa Tết thì cái ngon quả là sơn cùng thủy tận… Cái chua làm trung hòa cái  cảm giác ớn béo của thịt mỡ. Hạnh phúc của chúng tôi phải xưng tụng  là :

Đôi ta: Dưa Giá Cá Kho,

Cao lương mỹ vị thì cho ra rìa.

Nhìn sang các xứ Á Đông láng giềng

Bây giờ, ta hãy nhìn qua các nước Á Đông láng giềng để coi họ làm dưa ra sao nhé!

Người Trung Hoa thường có món Diêm Thái (Yentsai hay Dìm Xôi) là món cải cay làm chua. Họ còn ăn loại Tương Thái ( Chiangtsai hay Chướng Xôi) là dưa cải với nuóc tương đậu nành.

Dân Hàn quốc nổi danh với món Kim Chi mà vật liệu nồng cốt là củ cải, cải bắp, với các phụ gia phẩm làm tăng khẩu vị như kiệu,hành, tỏi, gừng, ớt. Họ ăn Kim Chi hà rầm quanh năm, trung bình mỗi ngày một người đớp 200 đến 300 gr Kim Chi.

Dân Nhật ăn dưa làm bằng các thứ cây, củ, rau trái trộn với muối và cám gạo. [ Nhật bản gọi   Dưa là Zuke, chữ Hán viết là Trư , hình như có một sự đồng âm]. Họ cũng ăn món giống như Tương Thái của Tầu mà họ gọi là Miso-Zuke ( miso: tương đậu nành)

Dân Thái Lan cũng hảo món dưa làm bằng củ cải nguyên củ gọi là Hua- Chai- Po, hoặc làm bằng lá cải cay gọi là Kiam-Chai ( Tiếng Chai hình như gốc từ chữ Thái của Tầu, dân Tầu ở Thái thường là gốc Tiều!)

Dân Nam Dương lại ăn dưa cải gọi là SaJur Asin làm bằng cải cay xanh trộn với muối và nước hồ bột gạo tẻ.

Dân Phi luật tân thì ăn cải cay gọi là Mostasa.

Nhìn chung ta thấy các nước Á Đông đều tương tự về cách làm dưa, xứng đáng là “cái nôi của dưa muối” của nhân loại. Cách làm dưa muối này đã lan tràn khắp thế giới, hiện nay vẫn thịnh hành ở suốt cả Á châu, đất Nga, vùng Trung Đông và vài nơi Phi châu. Ở Âu châu và Bắc Mỹ, cách muối dưa cũng thịnh hành qua món cải chua Sauerkraut  hay Ô liu muối.

Ở Việt Nam ngày xưa, trong sách Vân Đài loại ngữ , ông Lê Quí Đôn  cũng đã đề cập cách làm dưa muối ăn vừa dẻo, vừa chua, vừa thích khẩu bằng cách dùng gạo nếp giã thành bột hòa với nước vừng mà muối.

Cái nhìn Vi Sinh Học về cách Muối Dưa

Nhân loại biết làm Dưa từ mấy ngàn năm nhưng phải chờ đến bốn năm chục năm vừa qua, các khoa học gia mới bắt đầu tìm hiểu về vấn đề qua ngành Vi Sinh Học (Microbiology) và nhiều cuộc đại hội thoại quan trọng của các nước về những thực phẩm lên men (fermented foods) như  dưa, mắm, tương chao, rượu.

Người ta bắt đầu hiểu rằng các loại rau trái tươi chứa rất nhiều vi-thể (micro-organisms), có thứ làm hư thối nhưng có thứ làm lên men. Các vi thể tai hại thì rất nhiều so với các vi thể lợi ích trong đó có loại vi khuẩn sinh Lactic Acid của hiện tượng muối dưa, chẳng hạn một gơ ram vật liệu dưa chuột tươi chứa 10 triệu vi khuẩn tai hại trong khi chỉ có 5 ngàn vi khuẩn tốt lành.

Trong sự lên men với nồng độ muối thích hợp (khoảng 8% nồng độ muối) thì quá trình lên men diễn biến như sau:

1-     Giai đoạn khởi phát là giai đoạn mở đầu gồm sự tăng trưởng của các thứ tạp khuẩn ( đặc biệt là loại yếm khí – loại không ưa không khí) có mặt sẵn trên vật liệu tươi làm dưa. Nhưng từ khi các vi khuẩn sinh Lactic Acid bắt đầu phát triển vững chãi, giá trị pH từ từ hạ ( tức độ chua dần dần tăng lên) thì các thứ vi khuẩn tai hại gây hư thối bị chận đứng hay bị đào thải. Ăn dưa ở giai đoạn “sống” này thì dưa không ngon vì còn hăng cay, nhẫn nhẫn vì dưa chưa đủ độ chín.

2-     Giai đoạn lên men sơ bộ là giai đoạn các vi khuẩn sinh Lactic Acid hay các diếu mẫu (yeasts) lên men chiếm ưu thế . Các thứ này tác dụng trên các thành phần đường Carbohydrates để gây sự lên men. Càng lúc thì sự lên men càng tăng cho đến khi các chất đường hoàn toàn được sử dụng hết thì giá trị pH càng hạ xuống, độ chua càng tăng lên đến độ vừa phải. Ăn dưa ở giai đoạn này rất vừa miệng vì “chín đúng độ”

3-     Giai đoạn lên men thứ phát là giai đoạn tiếp tục lên men của các diếu mẫu . Các diếu mẫu này rất bền sức chịu độ chua để phát triển và sử dụng cho thật hết các chất đường Carbohydrates còn sót lại trong rau trái, trong khi các vi khuẩn sinh Lactic đã hết công năng phát triển vì độ chua càng lúc càng cao. Ăn dưa ở giai đoạn này bắt đầu “ lỡ thì quá lứa” vì nhiều vị chua quá, tuy nhiên dưa vẫn còn ăn được.

4-     Giai đoạn hậu lên men là giai đoạn các chất đường  bị sử dụng hoàn toàn.  Trên mặt nước dưa phô ra một màng meo mốc (molds) hay các diếu-mẫu bị oxýt-hóa hoặc các thứ vi khuẩn hủy hoại. Dưa ở giai đoạn này hoàn toàn bị hư hại, không còn ăn được nữa.

Trở ngại Khú và Thâm

Qua khoa Vi Sinh Học, chúng ta mới có cái nhìn vô cái thế giới chúng sinh cực vi thật lý thú và bổ ích. Chúng ta thường nghe VN có câu ca dao :

Ai làm cho cải tôi ngồng

Cho dưa tôi khú, cho chồng tôi chê.

            Dưa khú có phải là dưa có mùi cài cài khó ngửi không? Và đôi khi ta lại thấy quả cà muối “thâm” lại. Còn da dưa chuột thì nổi các bọc gọi là “mắt cá” (fish eye). Làm sao hiểu được hiện tượng dưa khú cà thâm và dưa nổi mắt cá này?

Hơi rắc rối đấy! Làm dưa hay muối cà phải hiểu lúc nào là đúng độ ăn. Các thứ vi khuẩn làm lên men Lactic Acid có nhiều loại, mà tên khoa học rất dài, kể ra nghe muốn rối trí. Đại khái thì nên hiểu có hai loại vi khuẩn lên men Lactic Acid:

_ một loại vi khuẩn lên men thuần chất  nghĩa là sản xuất duy nhất Lactic Acid

_ một loại vi khuẩn lên men dị chất, vì ngoài sự sản xuất Lactic Acid còn có khả năng tạo ra nhiều chất khác là Acetic acid (giấm), Ethanol (rượu ), thán khí và vài chất đường khác như Manitol, Dextrans. Sự lên men dị chất này thường rất tai hại nhưng đôi khi cũng tạo ra nhiều chất vị đặc biệt như trường hợp dưa Sauerkraut thoang thoảng vị cay, ngọt ngọt, chua nồng như rượu; nhưng tai hại nhất làm” dưa khú”. Chất thán khí sản xuất trong thố dưa làm dưa “nổi sình “(floating), gặp khí trời thì “thâm “ lại, hay làm nổi rộp “mắt cá” dưới lớp vỏ dưa chuột.

Làm sao tránh khỏi sự khú thâm và nổi sình khi làm dưa?

Để tránh sự thâm đen do oxýt- hóa nồi sình thì thường người ta dùng một lớp paraffine đổ trên mặt vại dưa hay gài kỹ bằng nan tre hay dùng cối đá dằn kỹ đừng để dưa không nổi lên mặt.

Hiện tượng “khú” có nguyên nhân chính là không dùng đúng độ muối để các vi khuẩn Lactic acid phát triển thích hợp mà bị các vi khuẩn tai hại khác lấn lướt  hoặc là do rắc muối không đều tay khắp lượt, hoặc do nước dưa ứa ra làm loãng nồng độ muối ban đầu (mà ta gọi là nong nước), hoặc bị nước mưa tạt vào… Hoặc do nhiều yếu tố linh tinh khác như gắp dưa ra bằng đũa bẩn hoặc quên đậy kín khạp dưa.

Nhưng chúng ta lại  nghe câu hát này của Việt Nam về dưa khú:

Chồng chê thì mặc chồng chê,

Dưa khú nấu với cá trê càng bùi.

            Đây là óc sáng tạo của dân VN ăn tằn ở tiện đó! Không lý vì dưa khú mà bỏ phí cả một vại dưa thôi bèn kiếm cách khác mà vãn hồi vậy. Không biết “ dưa khú” có chứa hợp chất gì đặc biệt mà dân ta khám phá rằng nó làm nổi bật vị bùi béo của cá trê!

Vinh danh vài  lợi ích của sự ăn dưa muối

Về khẩu vị, cái chua chua của dưa kết hợp với cái beo béo của thịt mỡ khắng khít như tình yêu muôn thuở vì hai vị vừa khống chế nhau và vừa nâng đỡ nhau. Muối dưa bảo tồn được mùi vị thiên nhiên của thực phẩm, đôi làm nổi bật thêm trong khi sự đóng hộp làm biến chất đi.

Về dinh dưỡng, dưa muối ăn dễ tiêu và nhẹ dạ vì chứa Lactic Acid và nhiều diếu tố tốt cho đường tiêu hóa và lại chứa nhiều sinh tố loại B (nhiều gấp đôi)  phát triển từ thảo mộc tươi do các diếu mẫu như B1,B2,  B12, Niacin … Tuy nhiên vì dưa có nhiều muối mặn nên đối với ai bị tăng huyết áp ăn vừa phải. Dưa muối chứa nhiều chất sơ làm ngăn ngừa sự phát sinh ra chứng ung thư ruột già.

Muối dưa không gây trúng độc nên làm tăng sự an toàn của vấn đề ăn uống.

Về kinh tế, muối dưa làm ít tốn công và rẻ  tiền và tiết kiệm ngân quĩ .

Về triết lý nhân sinh, ăn cơm với muối dưa biểu lộ tinh thần tiết dục không ăn nhiều thịt cá bắt chước như những vị tu sĩ . Trong truyện Kiều vốn dĩ đã có câu sau:

Một nhà chung chạ sớm trưa

Gió trăng mát mặt, muối dưa chay lòng.

Để thay cho một lời kết cho thiên bút khảo đầu xuân này, nguời viết  xin chân thành thân ái kính chào quí vị độc giả. Và chúc quí vị chuẩn bị Ăn một cái Tết khôi phục lại những nét văn hóa cổ truyền qua những hũ dưa chua, củ kiệu đi đôi với bánh chưng và món thịt kho tầu. Chuyện dưa muối tương cà biểu lộ cho ta thấy rằng: Trong những cái gì tầm thường nhất, bình dị nhất lại chứa những cái gì sâu xa nhất, huyền bí nhất, cao siêu nhất.  Điều này đã gói ghém kín đáo nhất trong văn hóa VN mà chúng ta phải luôn luôn cần tìm hiểu.

Vĩnh Bảo sưu tầm 30/1/2013

NHỮNG MÓN ĂN MANG LẠI MAY MẮN

NHỮNG MÓN ĂN MANG LẠI MAY MẮN

Cá, quả lựu, bánh mỳ bắp đều được coi là những thực phẩm đem tới sức khỏe, tiền tài cho bạn.

Ở nhiều quốc gia trên thế giới, người ta chọn một vài loại thực phẩm mang lại may mắn, sức khoẻ, phát đạt để ăn trong dịp Tết. Dù bạn có mê tín hay không thì cũng nên thử dùng những thực phẩm dưới đây. Nếu vận may chẳng tìm đến bạn trong năm tới thì ít nhất bạn cũng no bụng mấy ngày Tết.

1/- Hoa quả có hình tròn : Ăn bất cứ trái cây nào có hình tròn vào ngày đầu năm mới là tục lệ thường gặp ở nhiều nước, dù số lượng múi trái cây thường khác nhau. Chẳng hạn, ở Philippines, số 13 được coi là số may mắn, còn ở Châu Âu và Mỹ, con số đó là 12, đại diện cho 12 tháng trong năm. Trong cả hai trường hợp, hình dáng của của trái cây, đều phải giống như đồng xu và có vị ngọt ngào.

2/- Mì sợi dài : Trung Quốc, Nhật Bản, và nhiều quốc gia Châu Á khác có phong tục ăn mỳ sợi dài trong những ngày năm mới bởi đây là thực phẩm mang ý nghĩa sống lâu. Để mỳ không vỡ hoặc đứt trong quá trình nấu, cách chuẩn bị món Mỳ Trường Thọ phổ biến trong mấy ngày Tết là xào.

3/-Thịt heo : Ở Cuba, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hungary và Áo, lợn tượng trưng cho sự tiến bộ, sự phát triển. Người ta cho rằng động vật này không bao giờ đi lùi lại, số khác thì tin rằng tất cả là ở thói quen ăn uống của chúng (lợn thường sục mõm về phía trước để ăn hết thức ăn trong máng). Và không chỉ giới hạn trong thịt lợn, thực phẩm có hình con lợn (như bánh quy) cũng là món ăn may mắn trong ngày đầu năm mới.

4/- Quả lựu : Quả lựu, với người Thổ Nhĩ Kỳ, đại diện cho may mắn, vì nhiiều lý do: màu đỏ tượng trưng cho trái tim của con người, hàm ý cuộc sống và khả năng sinh sản, những thành phần có khả năng chữa bệnh của lựu đại diện cho sức khoẻ và những hạt lựu tròn căng mọng đại diện cho sự thịnh vượng. Tất cả những điều đó giúp lựu trở thành trái cây cho một sự khởi đầu tươi mới.

5/- Bánh mì bắp : Dù là một món ăn được yêu thích trong suốt cả năm nhưng bánh mỳ bắp được đặc biệt xem trọng trong những ngày năm mới ở miền Nam nước Mỹ. Vì màu sắc của nó giống với màu của vàng. Để chắc chắn có thêm may mắn, nhiều người thêm hạt bắp vào món bánh mỳ bắp, bởi trông chúng giống như những hạt vàng tự nhiên.

6/- Đậu lăng “ Bữa ăn đậu lăng ở Italy thường có món Cotechino con Lenticchie (đậu lăng xanh với xúc xích) bởi đậu lăng có màu xanh lá và hình dáng giống với đồng xu. Hơn nữa, khi nấu, đậu lăng nở tròn trĩnh trong nước, biểu tượng cho sự thịnh vượng. Đậu lăng cũng được coi là món rau may mắn ở Hungary, và người ta thích ăn món súp đậu lăng trong ngày đầu năm.

7/- Cá trích ngâm giấm : Ở Đức, Ba Lan và vùng Scandinavia, người ta tin rằng ăn cá trích vào đêm giao thừa sẽ mang lại một năm phát đạt, nhiều tiền, bởi cá trích có rất nhiều ở khắp các nước Tây Âu. Hơn nữa, màu bạc của cá trích giống như màu của đồng xu, một điềm tốt cho vận may trong tương lai.

8/- Cá : Theo Doris Lum, một chuyên gia ẩm thực, trong tiếng Trung từ “cá” nghe giống với từ “giàu có” và đó là một trong nhiều lý do cá trở thành thực phẩm may mắn trong ngày đầu năm. Và điều quan trọng là cá ăn trong ngày Tết phải còn nguyên đầu đến đuôi để bảo đảm một năm mới “đầu xuôi đuôi lọt”.

9/ Đậu mắt đen : Đậu mắt đen được coi là điều may mắn bởi hình dáng của nó giống đồng xu. Đậu mắt đen được người dân miền Nam nước Mỹ sử dụng trong một món ăn truyền thống có tên Hoppin’ John sau ngày đầu tiên của năm mới với hy vọng một năm mới thịnh vượng, dư dả.

10/- Rau xanh nhiều lá : Từ miền biển Nam Mỹ tới Châu Âu, người dân thường ăn các loại rau xanh nhiều lá (bao gồm cải xoăn, cái bắp và loại rau cải giống như cải làn Lạng Sơn ở ta) vào ngày đầu năm mới bởi màu xanh và hình dáng của những loại rau này giống như tiền giấy. Và người ta tin rằng ăn nhiều những loại rau này thì bạn càng giàu có và tất nhiên là khoẻ mạnh nữa. (Sưu tầm)

Mỹ Nhàn post

Vĩnh Bảo sưu tầm 29/1/2013

SÁU TRIỆU CHỨNG KHÔNG NGỜ CỦA TRÁI TIM

SÁU TRIỆU CHỨNG KHÔNG NGỜ CỦA TRÁI TIM

Những năm gần đây các nhà khảo cứu đã tìm ra những dấu hiệu và triệu chứng có thể cho biết một cơn nhồi máu cơ tim sẽ xẩy ra trước nhiều tháng hoặc ngay cả nhiểu năm  Theo bác sĩ Jonathan Goldstein thuộc Saint Michael’s Medical Center tại Newark, New Jersey “ trái tim – cùng với các động mạch nuôi dưỡng nó – là một cơ bắp lớn và khi nó bắt đầu suy yếu thì những triệu chứng sẽ xuất hiện  ở nhiều phần của cơ thể”.

Dưới đây là 6 đầu mối không ngờ cho biết khi nào trái tim của chúng ta cần phải được kiểm tra. Chỉ cần có một trong những triệu chứng trên – và đặc biệt nếu có từ hai trở lên – thì bạn phải đi bác sĩ để làm thử nghiệm ngay.

1/- Khó khăn về tình dục : Chứng loạn năng cương (erectile disfunction – ED) ở đàn ông là một trong những dấu hiệu tốt nhất báo trước bênh tim đang phát triển. Bác sĩ Goldstein nói “Ngày nay bất cứ bệnh nhân nào có chứng ED đều đuợc coi là bệnh nhân tim mạch trừ khi có bằng chứng ngược lại” Đối với phụ nữ việc thiếu máu tới vùng âm đạo có thể cản trở sự kích thích, nên khó đạt đuợc khoái lạc cực độ

Nghiên cứu của Mayo Clinic cho thấy những đàn ông trong lứa tuối 40-49 mà bị chứng ED có nguy cơ bị bệnh tim gấp đôi so với những người không bị trở ngại về tình dục. Một nghiên cứu khác phát hiện là cứ hai trong số ba nam bệnh nhân đã được điều trị về bệnh tim mạch đều đã mắc chứng loạn năng cương cả nhiều năm trước khi bệnh tim được chẩn đoán

Vì sao ?  Vì sự thu hẹp và cứng lại của các động mạch, dòng máu chảy tới dương vật bị hạn chế làm cho người đàn ông thấy khó cương.hoặc không cương được lâu.

Ngoài ra vì các động mạch tới dương vật nhỏ hơn các động mạch chạy tới tim, nên chứng loạn năng cương (ED) là dấu hiệu đầu tiên của sự cứng động mạch. Thiếu oxigen cũng có thể gây mệt mõi và đuối sức kéo dài làm cho mất  ham muốn tình dục  dẫn đến thất bại trong việc chăn gối

Phải làm gì ? Khi bạn hay người phối ngẫu có khó khăn trong vần để chăn gối  thì cần đi khám bác sĩ  để xem có phải vì bệnh tim mạch hay không  Nên gặp bác sĩ tổng quát để kiểm tra tất cả các nguyên nhân có thể dẫn tới loạn năng cương hay khó khăn đạt được cực khoái

2/- Ngáy, ngưng thở khi ngủ, và những vần đề liên quan đến sự thở trong khi ngủ. Nếu bạn ngáy lớn làm cho người phối ngẫu không ngủ được hay phải dùng nút lỗ tai thì tim của bạn có vấn đề.  Sự thở hạn chế trong khi ngủ – nguyên nhân của ngáy – có liện hệ với đủ các loại bệnh tim mạch. Ngưng thở khi ngủ (Sleep apnea) – làm bệnh nhân ngưng thở ngắn hạn trong khi ngủ – có liên hệ với rủi ro cao bị các bệnh tim mạch và bệnh nhồi máu cơ tim. Những ai bị chứng ngưng thở khi ngủ đươc xác nhận là có rủi ro nhồi máu cơ tim cao gấp ba lần rủi ro bình thường trong vòng năm năm.

Vì sao ?  Sự thở bị xáo trộn trong khi ngủ – bao gồm chứng ngưng thở khi ngủ và một chứng bệnh khác nhẹ hơn – làm giảm lượng oxigen trong máu chảy tới tim. Chứng ngưng thở do tắt nghẻn làm tổn thương phần bên mặt trái tim, do đó tim phải bơm mạnh hơn để hổ trợ cho phổi , giúp phổi khắc phục sự tắt nghẻn ống dẫn khí

Phải làm gì ? Bất cứ vấn đề về thở có liên quan đến giấc ngủ đều là dấu hiệu báo có gì trục trặc trong  cơ thể. Bạn cần đi gặp bác sị để trắc nghiệm vể giấc ngủ và khám tim

3- Lợi bị đau, xưng hay chảy máu : Lợi bị đau, xưng hay chảy máu là triệu chứng không những của bệnh nha chu (periodontal disease)mà còn có thể dấu hiệu báo sớm bệnh tim mạch (bệnh nha chu là bệnh nhiễm vi khuẩn làm cho lợi bị viêm và tách khỏi răng)

Một nghiên cứu vào năm 2010 của Viện American Academy of Periodontoly cho thấy là bệnh nha chu  phổ biến nhiều hơn 50% so với ước tính

Vì sao ?  Các chuyên gia cho rằng sư lưu thông yếu kém của máu do bệnh tim có thể là nguyên nhân gây bệnh nha chu. Các nhà khảo cứu cũng đang tìm hiểu xem liệu có phải cùng một loại vi khuẩn có liên hệ tới bệnh về lợi và sự tạo thành mảng bên trong các động mạch vành. Sự liên hệ cũng có thể do một điều gì đó có liên quan tới phản ứng của cơ thể đối với tình trạng viêm kéo dài

Phải làm gì ? Bạn nên đi  gặp nha sĩ để chữa bệnh về lợi và ngăn ngừa vi khuẩn. Vì bệnh nha chu có thể là dấu hiệu của bệnh viêm và bệnh tuần hoàn, bạn nên yêu cẩu bác sĩ cho làm thử nghiệm kiểm tra  trong trường hợp triệu chứng không dứt

4/- Cẳng chân hay bàn chân bị sưng phù : Nếu bạn thấy bàn chân bị sưng đến nỗi đi giầy thấy chật, các cổ chân cổ tay hay ngón tay bị phồng lên, hoặc khi tháo vớ thấy có vết lõm hằn trên da thì có thể nước đã bị giữ trong người bạn. Chứng bệnh phù (edema) này có thể là dấu hiệu của bệnh động mạch vành (coronary artery disease-CAD), suy tim, hay những dạng bệnh tim mạch khác.  Theo thống kê trên 80 triệu người có bệnh tim mạch dưới dạng này hay dạng khác, và mỗi năm khoảng 900,000 người bị chết vì bệnh này

Vì sao ?  Tỉnh trạng giữ nước trong người xẩy ra khi tim bơm không đủ  mạnh và máu không tải được các chất thải ra khỏi các mô. Bệnh phù thuờng khởi đầu nơi bàn chân, cổ chân, các ngón tay, bàn tay và cẳng chân vì những phần cơ thể này ở xa tim nên máu chảy yếu

Phải làm gì ?  Khi bị chứng bệnh này bạn cần cho bác sĩ hay để làm thữ  nghiệm xác định xem có phải là do bệnh động mạch vành hay không và kiểm tra xem tim có hoạt động tốt hay không

5/- Tim đập không đều hay chứng loạn nhịp : Chứng loạn nhịp tim (arrhythmia)là một dấu hiệu báo sớm cho bạn biết là hệ tim mạch của bạn có vấn đề. Bạn có thể có cảm giác như tim bạn bỏ nhịp đập, đập quá nhanh hay đập thình thịch. Bệnh động mạch vành (CAD) là nguyên nhân hàng đầu về đột tử ( sudden death) cho cả nam lẫn nữ vì có thể dẫn đến nhồi máu cơ tim hay đột quỵ

Vì sao ? Nguyên nhân thông thường của chứng tim đập không đều là bệnh động mạch vành(CAD). Bệnh này giới hạn dòng máu chảy tới tim, làm hệ thống điện của tim phải làm việc căng thẳng để giữ cho nhịp tim được đều và phối hợp nhịp tim với các chức năng khác. Suy tim cũng có thể gây loạn nhịp bởi vì tim phải đập mạnh và nhanh hơn để bù lại sự suy yếu của nó

Phải làm gì ? Điện tâm dồ (EKG) có thể đo hoạt động điện của tim, kể cả sự đều đặn của nhịp tim. Một thử nghiệm gọi là stress test –đo nhịp tim khi người bệnh đi trên máy chạy bộ (treadmill) –có thể xác định xem tim có bơm máu tốt hay không

6- Đau hay co rút nơi ngực hay bả vai : Một triệu chứng thông thường nhất của bệnh động mạch vành (CAD) là chứng đau thắt (angina) nơi  ngực.  Chứng đau này khác với đau nhói do nhồi máu cơ tim: người bệnh cảm thấy như đau sâu bên trong ngực, hoặc bị co thắt nơi ngực hoặc bị đè nặng trên ngực và khi hít thở lại càng thấy khó chịu hơn. Một trong những lý do cho người ta không nhận ra chứng đau thắt vì mỗi người có một cảm giác khác, có ngưới thì thấy nặng ở ngực, bụng no đầy,hay có sức đè hơn là đau. Nhiều khi bệnh nhân còn lầm tưởng là bị bệnh không tiêu hay ợ nóng khi mà cơn đau chuyển xuống vùng bụng. Sự co thắt hoặc cơn đau có thể xẫy ra ở bả vai, cổ, hàm, cánh tay, hoăc phần lưng trên làm cho người ta ngộ nhận là do cơ bắp bị co rút’ Có thể phân biệt chứng đau thắt với cơ bắp co rút hay bệnh dạ  dày- ruột ở điểm là chứng đau thắt xảy ra nhiều lần chứ không phải chỉ một lần duy nhất hoặc kéo dài

Theo Viện National Heart, Lung and Blood Institute, có 17 triệu người bị chứng đau thắt (angina). Số ca đàn ông và phụ nữ bị chứng bệnh này xấp xỉ ngang nhau, nhưng đàn ông có rủi ro cao hơn.

Yên Huỳnh post

Vĩnh Bảo sưu tầm 29/1/2013

HOA QUỲNH

 

Hoa quỳnh thường được gọi là "Night Blooming Cereus" (Queen of the Night, Moon Cactus, Night Cactus, Orchid cacti), thuộc họ xương rồng (Cactaceae) có tên khoa- học là Epiphyllum grandilobum, Epiphyllum oxypetallum, Phyllocactus grandis , Selenicereus grandiflorus …

Tự Điển Encarta 2000 đã định nghĩa hoa quỳnh như sau : " Night-Blooming Cereus, common name for several different kinds of cacti. Some species of night-blooming cereus are also called queen of the night or orchid cactus. A popular, cultivated species of night-blooming cereus has a fleshy, jointed, spiny stem with three sharply angled sides. When outdoors this plant may grow rooted in the soil or may attach to trees or shrubs with aerial roots. As a house plant, it may grow up to 1.2 m (4 ft). The flowers, which bloom at night, are white inside and yellow-green outside and may reach 30 cm (1 ft) in length. Scientific classification: Night-blooming cereuses are members of the family Cactaceae. They are classified within the genera Hylocereus, Peniocereus, and Epiphyllum. The popular, cultivated species is classified as Hylocereus undatus."

Cứ dựa theo định nghĩa của Tự Điển Encarta 2000 để khảo cứu thì quả thật khó mà phân biệt các danh từ khoa học của hoa quỳnh vì mỗi trang web chuyên khảo về hoa quỳnh đều có định nghĩa, diễn tả và hình ảnh khác nhau ….. nhất là không biết đích xác danh-từ khoa học nào áp dụng cho loại hoa quỳnh màu trắng ở Việt Nam thường chỉ nở về đêm mà thôi.

Chúng ta đã thấy, có nhiều loại hoa quỳnh Epiphyllum với đủ màu sắc khác nhau vàng đỏ và có thể nở ban ngày …. Có trang web đặc khảo về hoa quỳnh lại bảo rằng Hylocereus undalus là loại hoa quỳnh có màu trắng, nhưng thật ra đó là cây Thanh Long có trái ở Việt nam .



Phiến lá của loại Eiphyllum thường dẹp với nhiều khía hình gợn sóng và thân cây tròn, trong khi loại Hylocereus phiến lá dầy hơn và có gai, thân cây có lằn gợn, có hình tam giác chéo vào nhau, loại hoa nầy có thể cao đến 20-40 ft, thường bám vào cây hoặc bờ tường nhờ những dây rễ .

Hoa quỳnh ở vùng nhiệt đới, là một loại hoa có cánh mỏng manh như lụa, màu trắng ngà, ở giữa là nhị màu vàng đẹp lộng lẫy . Hoa quỳnh có đời sống phù du ngắn ngủi... chỉ nở về đêm , nở mau và chóng tàn ... Thường hoa bắt đầu nở vào khoảng 9 giờ đêm, từ từ nhẹ nhàng hé mở từng cánh một, tỏa hương thơm dịu dàng quyến rũ … cho đến nửa đêm thì hoa sẽ nở hẳn ra, như một vũ nữ khi đạt đến một đỉnh cao nghệ thuật .. nghĩa là khi nở đến lúc tàn khoảng 2-3 giờ đồng hồ, tuy nhiên có người cũng đã thấy những hoa quỳnh nở lâu hơn khoảng 5-6 giờ, nhưng trường hợp này ít có.

Thường hoa quỳnh hay nở vào giữa mùa hè, khoảng 3-4 tháng sau sẽ nở thêm lần nữa vào khoảng giữa tháng 8 đến tháng 10 . Hoa quỳnh dễ trồng và không cần phải tưới nước nhiều , có thể trồng bằng đoạn thân hoa hoặc đoạn gốc có rễ . Cây thuộc họ xương rồng (cactus), sống ở vùng đất cần phải thấm nước mau.

Loại quỳnh "Epiphyllum" được gọi là "epiphyte" có nghĩa là chỉ dễ nẩy nở nhờ bám vào cây khác ( tương tự như lan – orchid cactus-) , dễ trồng bằng cách cắt một phần thân có rễ và găm vào đất, loại nầy nẩy nở và mọc mau, và có thể cao đến 6 ft, dễ trồng trong chậu để dưới đất hoặc treo lên cao … Cái tên "Epiphyllum" do hai chữ ghép lại : "epi" có nghĩa là ở trên (upon) và "phyllum" có nghĩa là "lá" vì hoa quỳnh nở hoa trên thân cây hoặc cuống có hình giống phiến lá (leaf-like stems).
Cây Quỳnh không phải là loại cây ký sinh như phong lan, cũng không phải là loại cây cộng sinh như tầm gửi, dù cây quỳnh có trái (như cây thanh long phải leo lên cây khác) vì cây quỳnh luôn luôn có gốc rễ mọc từ dưới đất , riêng biệt, để nuôi cây sống. Phải chăng vì thân cây quỳnh mềm mại, nên cần có cây khác hoặc cột nào cứng để nâng đỡ cho cây đứng lên … Quan điểm cho rằng cây quỳnh phải trồng chung với cây giao thì mới có nhiều hoa là điều không đúng, có lẽ quỳnh và giao trồng chung nhau làm gia tăng vẽ đẹp của quỳnh, hơn là cây quỳnh phải dựa trên một cây hay sào nhọn hoặc lưới mắt cáo để leo lên …

Ngoài ra còn có những loại khác tương tự Hoa Quỳnh, như Calonyction Aculeatum (Moonflower), cũng nở về đêm, đây là loại hoa leo trên hàng rào hoặc giàn mắt cáo, có thể dài đến 30 ft, có lá mềm như nhung lụa, hình trái tim, trồng bằng hạt và nẩy nở rất mau … Có một loại tương tự nữa có tên là "Reina de Noche" (Desert Night-Blooming Cereus, Peniocereus Greggii) , loại cây nầy mọc ở miền nam Mexico, Arizona, và Texas, mọc hoang ở vùng đất khô sa mạc, thân cây có màu xanh nâu, giống như những cành khô, khó diễn tả, nở hoa trắng lớn vào cuối mùa xuân hoặc đầu mùa hạ, nhưng tỏa ra mùi thơm dịu dàng và dễ chịu nhất trong các loại xương rồng (cactus), có thể tỏa ra đến hàng trăm feet. Thường người thổ dân da đỏ Indians dùng để làm thuốc , gọi là "Saramatraca".
Lá của cây quỳnh và thân của cây quỳnh rất khó phân biệt bởi vì thân cũng giống như phiến lá màu xanh bản rộng có những vết khứa chung quanh , và búp hoa mọc ở góc vết khứa nầỵ.

Nói đến cây quỳnh người Việt Nam mình thường nhắc đến cây giao, phải chăng có một tương quan sinh thực vật mật thiết giữa " cây quỳnh cành giao" chăng ?



Cây giao thường được trồng gần cây quỳnh vì cây giao có cành mà không có lá . Cây giao còn gọi là cây san hô xanh, hoặc đỏ, xương khô, xương cá hay thập nhị (Milk bush, finger tree, Indian tree spurge ), thuộc họ Euphorbiacea, danh từ khoa học là Euphorbia tirucalli.

Cây giao có nguồn gốc từ Châu Á và Châu Phi nhiệt đới. Cây bụi nhỏ cao 1-6m, thân mập, dày, phân cành nhiều, mọc vòng xum xuê, tiết diện tròn màu xanh bóng,hoặc màu đỏ, có nhựïa trắng. Lá hẹp, dài 1-2 cm, rất chóng rụng, thường tập trung ở đầu cành. Cụm hoa dạng chén mọc ở kẽ lá. Hoa đựïc và hoa cái trên hai cây khác nhau. Cây giao được trồng làm cây cảnh , có thể trồng bằng tách bụi hay tách nhánh già. Nhựa của cây giao có độc tính nếu trực tiếp với da sẽ gây ra phản ứng ngứa ngáy khó chịu, nếu chạm vào mắt sẽ làm đau và mờ mắt, nên người ta thường dùng găng tay khi cần chạm vào euphorbias .

Ở Việt Nam người ta có kinh nghiệm rằng cây quỳnh và cây giao trồng gần nhau, chẳng khác gì âm dương hòa hợp, làm cây quỳnh chóng có hoa, và hoa to, đẹp và tỏa hương nhiều hơn. Theo sự giải thích ở trên về đặc tính " epiphyte" của cây quỳnh, thật ra quỳnh không phải cần cây giao để mà sống được, nên Quỳnh Giao đi đôi với nhau chỉ có đặc tính văn hóa như trong truyện Kiều có câu :

"Hài văn lần bước dặm xanh
Một vùng như thể cây quỳnh cành giao"

Nét thư sinh của Kim Trọng rất đồng tâm hợp ý với cảnh vật thiên nhiên chung quanh Kim Trọng như sự tương giao hòa hợp giữa người và cảnh chẳng khác gì cây quỳnh và cây giao vậy.

Quỳnh được trồng trong chậu để dễ di chuyển khi xem hoa nở . Người ta trồng quỳnh bằng cách cắm cành . Hoa quỳnh dễ nẩy nở, nhưng không nên tưới nhiều nước. Vì vậy cần đất thấm nước mau, người trồng có thể trộn thêm chút cát và "perlite" vào đất trồng. Chậu trồng quỳnh cần có lổ to ở dưới đáy để dễ thoát nước .Để chậu quỳnh ở trong nhà, nhưng cần chỗ có nhiều nắng chiếu vào. Cây quỳnh không cần phân bón, nhưng một số người có thể tưới loại phân bón " Peters 20-20-20, Miracle Gro, hoặc Super Bloom" mỗi tháng một ly nhỏ từ tháng tư đến tháng chín. Không nên dùng những loại phân bón có nồng độ cao Nitrogen. Lý do mà hoa quỳnh không nở là vì ở chỗ ít nắng hoặc chưa đủ tuổi (thường hoa quỳnh nở tươi tốt , nở nhiều hoa phải sau 5 năm trở lên)
Có một số người cho rằng hoa quỳnh phơi khô còn là một vị thuốc chữa bệnh đái đường rất công hiệu .  

Vương Ngọc Long

Hoa quỳnh mang ý nghĩa gì 

..

Hoa là món quà thanh tao của tạo hóa ban cho con người, đem lại cho con người những giây phút dịu dàng êm ái thoải mái khi thưởng ngoạn , hoa tô điểm cho cuộc sống tất bật vốn dĩ vô thường nầy… Mỗi loài hoa mang một tên riêng, một tiếng nói riêng, một biểu lộ tình cảm khác nhau : âu yếm, trìu mến, ngọt ngào, hờn dỗi, hững hờ, thầm lặng, tế nhị, sâu sắc, chung thủy, tin yêu và hy vọng …. Ai mà chẳng thích ngắm những bông hoa mơn mởn phô trương vẻ đẹp muôn sắc muôn màu, như muốn lả lơi đùa cợt , hoa tỏa ra những hương thơm ngào ngạt, ngây ngất đê mê , như muốn quyến rũ, say đắm người xem …Lặng lẽ bốn mùa với nắng mưa, hoa có thể nở bất cứ giờ phút nào trên trái đất này, từ lúc tinh mơ khi những hạt sương óng ánh còn vắt vẻo trên cành cây, hoặc lúc ban trưa với những vạt nắng xiên khoai gay gắt, hay những buổi chiều chạng vạng … Nhưng có lẽ không nhiều người được tường tận một thế giới huyền bí kỳ ảo của những loài hoa chỉ khoe sắc tỏa hương lúc hoàng hôn phủ kín dương gian, khi mặt trời lặn nhường chỗ cho những vì sao lấp lánh trên bầu trời đen . Đó là thế giới của loài hoa diễm lệ chỉ nở về đêm, theo ánh trăng rờ rỡ trên cao …Những loài hoa nầy nhờ những côn trùng sống đêm (con nhậy –moth-, bướm đêm, dơi ) mà thụ phấn, kết bông và nở hoa …. Thế giới ban đêm của loài hoa kỳ diệu là thế đó, thi nhau đua nở, tỏa hương thơm ngát, trong lúc phần đông chúng ta đang chìm đắm trong giấc ngủ chập chờn mộng ảo… Và có thể nói hoa Quỳnh là nữ hoàng kiều diễm lộng lẫy của thế giới về đêm nầy …

Người tây phương đã nói Hoa quỳnh tượng trưng cho "sắc đẹp phù du" (transient beauty) , nở đó để rồi tàn đó :

Hoa nở để mà tàn
Trăng tròn để mà khuyết
Bèo hợp để mà tan
Người gần để ly biệt
(Xuân Diệu)

và thật là luyến tiếc cho thoáng hương quỳnh trong đêm, một thoáng phù du đã vội cùng cánh gió bay xa ..

Nửa đêm hoa quỳnh nở
Gửi chút hương cho đời
Nửa đêm em làm vợ
Sưởi chút ấm cho tôi
Sáng ra hương tan mất
Sáng ra tình pha phôi
Đời người hư hay thực
Thoáng hương em đâu rồi
(Hương Quỳnh -Nguyễn Đăng Trình)

Nhưng cũng có thể nói rằng hoa quỳnh tượng trưng cho cái " vẻ đẹp chung thủy" (loyal beauty), vì hoa chỉ nở một lần rồi tàn tạ, cũng như một tình yêu đầu tiên nguyên thủy và duy nhất dâng hiến cho người tình trăm năm:

"Tóc em ngọn gió trăm nguồn
Chở đầy thương nhớ vây buồng phổi ta
Từ em hơi thở quỳnh hoa
Nụ thơ hàm tiếu ru ta tình đầu " (VNL)

"Yêu nhau như cánh hoa quỳnh
Cánh hoa chỉ nở một mình trong đêm " (VNL)

Thưởng thức hoa quỳnh là một thú vui tao nhã … Các cụ ngày xưa mỗi lần biết hoa sắp nở , mời thêm vài người bạn thân đến chơi, trong khi chờ ngắm thưởng ngọan hoa nở, cụ thường hay trịnh trọng pha một ấm trà thật ngon, khói bốc thơm nghi ngút, vừa nhấm nháp trong khi chờ dợi khai hoa nở nhụy ... Hãy chiêm ngưỡng nhan sắc của một loài hoa :

Ôm ấp dáng tinh hoa của trời đất
Cánh ngọc ngà, hương khép nép lời dâng
Một phút giây tô điểm nét giang san
Một phút giây mà nghìn thu dậy sắc
(Hoàng Ngọc Quỳnh)

Khi hoa nở những cánh trắng tươi nõn nà mềm mại xòe ra, tỏa hương thơm dìu dịu như quyến rũ người xem vào cõi bát ngát tận cùng của hư không ... rồi từ từ khép lại giữa những đài hoa phong kín như ban đầu ....

" Hoa trăng với lại hồn tôi
Phút giây hư thựïc đất trời trôi qua.
Đến khi thức dậy nhìn ra
Ánh trăng vừa tắc, sắc hoa vừa tàn"
(Tế Hanh)

Vì kiếp hoa sớm nở chóng tàn, Quỳnh Hoa đã được ví như một cuộc tình mong manh lơ lửng trên cánh gió, nhưng đó là cuộc tình đẹp nhẹ nhàng và thanh tao :

Em Quỳnh Hoa e ấp
Anh lửa ấm đêm đông
Tình lên cao chất ngất
Nghĩa sâu nặng nghìn trùng
Hai tim rung một nhịp
Có nói cũng không cùng …
(Lạc Thủy Đỗ Quý Bái – Tình Trên Cánh Gió)

Và có khi Hoa Quỳnh là biểu tượng của kiếp hồng nhan bạc mệnh :

Xót hoa thầm nở đêm sầu
Mới khoe trinh bạch đã đau héo tàn
Đem theo cả cái hồng nhan
Không nghe ai chạnh thở than nỗi mình
(Kiếp Hoa – Nguyễn Đỗ Lưu)

Hoa tàn... làm thổn thức xao xuyến người xem ... thấm thía bùi ngùi như lời Mẹ ru :
"Bông quỳnh rụng xuống cội quỳnh ...
Dù ai ngậm ngọc dỗ mình đừng xiêu ..."

Không có gì tuyệt vời cho bằng khi xem hoa quỳnh nở, nhâm nhi một tách trà khói thơm nghi ngút và nghe ca khúc DẠ QUỲNH HƯƠNG của Nhạc Sĩ Phạm-Anh Dũng phổ nhạc từ thơ của Thi-Sĩ Tiểu Quỳnh , với những âm điệu trữ tình, trầm bổng, chất ngất hồn người …

Em ơi, đêm thơm một đóa quỳnh
Cùng em hương vương không gian
Cho ta mơ say mộng ngát tình
Quyện màu sắc thắm môi em

Rồi tình ta như trăng sáng ngát trên cao
Bầy chim uyên lao xao theo gió đêm về
Ngàn vì sao đua nhau thắp nến lung linh
Dòng sông đêm dâng lên tiếng hát long lanh

Đêm khuya trăng sao vàng dáng quỳnh
Hồn ta ngây say tơ duyên
Môi em dâng thơm một chút tình
Ngạt ngào sắc đóa trinh nguyên

Nồng nàn quỳnh hương thơm giữa cánh môi xinh
Lòng ta nghe xôn xao cây lá xanh tình
Màu thời gian như ngưng khép thoáng mong manh
Trần gian đêm hân hoan tiếng hát reo vang .

Vĩnh Bảo sưu tầm 24/1/2013..