MÍT TỐ NỮ & SA KÊ

MÍT TỐ NỮ & SA KÊ

Mít có hai thân thuộc rất gần là mít tố nữ và trái sa- kê.

Mít tố nữ nhỏ hơn trái mít thường nhưng thơm, ngon, cơm dày, nhiều múi, hột nhỏ, ít xơ và ít nhựa.  Cây mít thường chịu đựng nắng hạn rất tốt. Trái lại cây mít tố nữ (tố nữ: người thiếu nữ đẹp) chỉ thích hợp với vùng đất đai màu mỡ và có nước đầy đủ. Trái mít tố nữ nhỏ. Vỏ sần sùi nhưng vô hại khi đụng đến.  Vùng sản xuất mít tố nữ thường là vùng có vườn trồng sầu riêng, măng cụt và chôm chôm.

Có thể loại mít này theo chân các nhà truyền giáo đến Cái Mơn, Bình Nhâm, Nhị Bình… cùng lúc với các cây ăn trái miền nhiệt đới gốc ở Mã Lai và Indonesia như sầu riêng, măng cụt, chôm chôm, giâu miền dưới (1).

Một thân thuộc gần khác của mít là cây sa- kê thuộc gia đình Moraceae dưới tên khoa học Artocarpus altilis. Người Anh gọi là breadfruit (trái), Pháp: fruit à pain và Tây Ban Nha: fruta de pan. Người Hawaii gọi là ulu. Người Việt Nam gọi là trái sa- kê dựa theo cách gọi của người Thái và người Khmer.

Cây sa- kê gốc ở Mã Lai, Indonesia, New Guinea.  Từ đó nó được trồng trên các hải đảo trong Thái Bình Dương kể cả đảo Hawaii và ở các nước trong vùng Đông Nam Á.  Nó được người Tây Ban Nha đưa vào Mễ Tây Cơ và một phần của Nam Mỹ và người Anh và Pháp đưa vào các hải đảo trong biển Caribbean. Người Anh quan tâm đến cây sa- kê khi dân chúng trên đảo Jamaica bị đói vào hạ bán thế kỷ 18. Từ đó nó được trồng trên đảo này và được Anh hoàng George III khuyến khích trồng để giải quyết vấn đề lương thực cho người nô lệ.

Trong chuyện thần thoại của dân hải đảo Hawaii có đề cập đến nguồn gốc ‘cây bánh mì’ (sa- kê) như là thân xác của thần Ku.  Vị thần này chung sống với một người đàn bà đã chết và có rất nhiều con.  Gặp lúc đói kém ông không nỡ nhìn con và dân cư trên đảo chết đói nên hy sinh thân xác mình biển thành ‘cây bánh mì’ (sa- kê) để nuôi con và cư dân trên đảo.  Trái sa- kê được xem như cái đầu của thần Ku.  Nhựa cây là máu, các nhánh cây là tay chân và thân cây là thân mình của vị thần này.

Cây sa- kê cao  từ 20- 25 m. Lá sa- kê dài, láng, hao hao giống như lá đu đủ nhưng xanh sậm và dài cả thước trông rất đẹp. Cây sa- kê có nhiều nhựa như cây mít. Khi chặt vào thân cây hay cuống lá, nhựa trắng đục nhỏ giọt từ cuống lá hay thân cây bị thương.

Trái sa- kê non màu xanh.  Vỏ trái cây này có gai nhưng không nhọn và vô hại.  Trái sa- kê có ít hột và hột của nó nhỏ hơn hột mít. Phần lớn người ta trồng loại sa- kê không hột. Cơm trái sa- kê màu trắng khi chín. Người ta ăn trái sa- kê sống như ăn rau cải và ăn trái chín như ăn trái cây tráng miệng. Hột được rang và ăn với muối. Cư dân trên các hải đảo Thái Bình Dương và biển Caribbean hấp, nấu, rang trái và hột sa- kê hoặc dùng trái chín làm kem, bánh kẹo bằng cách nấu với đường và nước cốt dừa.  Người Việt Nam chỉ dùng trái sa- kê sống để nấu canh mà thôi.  Dân hải đảo Thái Bình Dương và biển Caribbean dùng nó như lương thực.  Người ta nhồi cơm trái sa- kê với lúa mì để làm bánh mì.  Ngày nay vai trò dinh dưỡng của trái sa- kê giảm sút  trước khoai mì (sắn), khoai lang và khoai môn.  Ở Ấn Độ người ta cho bò và dê ăn lá sa- kê.  Trên đảo Guam người ta dùng lá sa- kê nuôi heo, ngựa, bò.  Ngựa còn ăn cả vỏ non của cây sa- kê.  Trái sa- kê có chất thiếc, potassium, phosphorus, sinh tố A,  B1 và C và nhiều carbohydrates.

Người ta dùng nhựa sa- kê để bẫy chim.  Nhựa cây sa- kê hòa với dầu dừa dùng để xảm ghe thuyền.  Cư dân trên các hải đảo Thái Bình Dương trộn nhựa cây sa- kê với dầu dừa và đất để sơn ghe thuyền.  Gỗ cây sa- kê là một loại gỗ trung bình.  Nó được dùng làm bàn ghế thông thường.  Nhưng nó nhẹ và ít bị mọt.  Dân hải đảo dùng nó làm dụng cụ trượt sóng.  Vỏ cây sa- kê có nhiều sợi được dân hải đảo dùng dệt một loại vải đặc biệt.

Cư dân sống trên các hải đảo trong biển Caribbean sắc lá sa- kê uống để hạ huyết áp và trị suyễn.  Người ta giã nát lá sa- kê thoa lên lưỡi trẻ em bị tưa lưỡi. Lá sa- kê giã nhuyễn và vắt nước nhỏ vào tai khi tai đau. Nhựa và tro của lá sa- kê được dùng làm thuốc trị bịnh ngoài da. Lá sấy khô và tán thành bột dùng làm thuốc trị bịnh sưng lá lách.  Người ta đắp nhựa cây sa- kê trên xương sống để trị chứng đau thắt lưng.

Về phẩm chất trái cây ngon, sầu riêng và xoài trội hơn mít. Nhưng trong việc cứu đói mít và  sa- kê có vai trò nhất định của chúng trong qua khứ khi loài người thiếu lương thực. Cây mít và cây sa- kê có nhiều công dụng và dược tính vượt hẳn cây sầu riêng và cây xoài.  Sầu riêng, xoài và mít đều là ba loại trái cây ngon, có nhiều nhiệt và chất ngọt.  Ba loại trái cây miền nhiệt đới này hấp dẫn ruồi nên mùa hè ở miền nhiệt đới là mùa trái cây và cũng là mùa có nhiều người bị thổ tả. (theo Phạm Đình Lân, F.A.B.I.)

(1)  Miền dưới ám chỉ phía nam bao gồm đảo Java (Chà Và) và xứ Ấn Độ.  Tên gọi này nói lên xuất xứ của loại cây ăn trái gốc Indonesia này.  Trái giâu tròn nên còn được gọi là trái ‘bon bon’ do chữ ‘bonbon’ của Pháp có nghĩa là viên kẹo.

- Xem thêm trong bài “Cây trái miền Nam”

Mỹ Nhàn chuyển tiếp 

Vĩnh Bảo sưu tầm 20/3/2015