Nói chuyện 'Trà tam tửu tứ'

Nói chuyện 'Trà tam tửu tứ' Lượt xem: 419

Đối với những ai say mê đồ sứ xưa, việc có được bộ chén uống trà men màu hay men lam 4 chiếc cùng một dĩa dầm còn lành lặn đã thấy mãn nguyện. Những bộ chén như vậy ngày nay rất qúy hiếm, thậm chí có người chỉ sở hữu một, hai chén mà không có dĩa cũng thấy tự hào, nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa. Chỉ khi có bạn đồng điệu đến nhà chơi mới đem ra cùng nhau thưởng ngoạn.

   Bình và chén trà lạc khoản ghi 'Đại Thanh Càn Long Niên Chế', nhưng là sản phẩm thời Dân Quốc, đầu thế kỷ 20

   Nhưng cũng có người khó tính, tuy đã làm chủ 3 chiếc chén đẹp nhưng trong lòng luôn cảm thấy mình thiếu sót, bất an, nhất quyết săn lùng cho đủ 4 chén, chỉ đến khi mòn mỏi, hết cách đành quay sang tự an ủi mình: “Thôi kệ. Trà tam tửu tứ mà!”

   Bốn chữ “trà tam tửu tứ” được giới sưu tầm đồ sứ xưa nhắc tới nhiều, nhất là những người kinh doanh thì hầu như là câu cửa miệng, để bào chữa cho bộ chén bị khuyết một chiếc.

   Đi tìm căn nguyên cho “cái sự” trà tam tửu tứ, thật khó ai có thể phủ nhận lối giải thích: “Uống trà không nên quá 3 người, mới thưởng thức hết cái thú vị của nó. Còn uống rượu phải từ 4 người trở lên mới vui, mới náo nhiệt”. Và chỉ nên dừng lại ở đó, lôi thôi thêm chuyện khác thì lại trở thành… tào lao, dẫn đến tranh cãi, vì thực tế không như vậy.

   Thử gõ cụm từ “trà tam tửu tứ” bằng tiếng Hoa, tìm trên Google hay Baidu hầu như không có kết quả. Chỉ thấy một đoạn văn ngắn có câu “trà tam, tửu tứ, thích đà nhị” được những người làm hướng dẫn viên du lịch ở thành phố Sán Đầu, tỉnh Quảng Đông (Trung Quốc) giải thích với khách là “uống trà nên 3 người, uống rượu 4 người, đi du lịch 2 người thì cuộc vui mới hoàn hảo”. Rõ ràng câu này là từ “trà tam tửu tứ” ghép thêm “thích đà nhị” vào.

   Dẫn giải như thế để thấy rằng, bốn chữ “trà tam tửu tứ” không phải xuất xứ từ Trung Hoa, càng không phải thành ngữ điển tích gì liên quan nghề sản xuất đồ gốm sứ của họ, mà bốn chữ này là của các cụ nhà nho người Việt chúng ta, và nó có “bà con” với “trà dư tửu hậu”, “trà đình tửu điếm”, đều dùng để chỉ những việc không hay ho gì, đại lọai: “Cậu ta không lo học hành, suốt ngày chỉ la cà nơi trà đình tửu điếm”, hay “Cậu ta ưa kết bè kết bạn, tụ tập trà tam tửu tứ rồi gây chuyện…”, còn chuyện “trà dư tửu hậu” thì ai cũng biết, đều là chuyện “nghe qua rồi bỏ” cả thôi. Câu “trà tam tửu tứ” ở đây nên hiểu như “tụm năm tụm ba”, vì với người Việt cũng như người Hoa, thường con số 3 và số 4 khi ghép đứng gần nhau đều không được trọng thị, như hỏi một người nào đó về quê chơi mấy ngày? Nếu anh ta nói 3 ngày hay 4 ngày thì đã có câu trả lời chính xác. Còn nếu người đó bảo về quê “ba bốn” ngày, coi như trớt quớt. Nói “ba điều bốn chuyện” có nghĩa toàn chuyện đâu đâu…

   Tương tự như vậy, tiếng Quảng Đông có câu “cỏn xám cỏn xi” nghĩa đen là “nói ba nói bốn”, nhưng câu này phải hiểu theo nghĩa bóng là “nói bậy nói bạ”, nói giởn chơi. Người Triều Châu (Tiều) có cụm từ “xa xí nán bò chàng éch” – nghĩa đen: ba bốn người không đi tắm, nghĩa bóng: chuyện tầm phào. Xa hơn nữa, người Trung Hoa xưa khi sinh 2 con trai, hoặc có 2 kẻ tâm phúc thường chọn chữ đặt tên, như con của tướng Địch Thanh đời Tống là Địch Long, Địch Hổ; còn hai tùy tướng thân tín của Bao Công là Trương Long, Triệu Hổ…những ai bị gọi Trương Tam – Lý Tứ đều là kẻ cha căn chú kiết, kiểu “diễn viên quần chúng” đóng vai người qua đường, không tên.

Bộ chén uống trà gồm 12 chiếc, tương ứng với 12 tháng, kiểu 'nhất thi nhất họa' họa tiết vẽ các loài hoa theo thứ tự bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông (hàng dưới là phần thi). Là sản phẩm cung đình đời Khang Hy

   Vì những lẽ đó, các lò gốm sứ ở Cảnh Đức trấn chắc chắn không có tiêu chuẩn sản xuất bộ đồ trà nào chỉ có 3 chén, người Trung Hoa vốn kỵ số lẻ, không đủ đôi đủ cặp. Sách in về đồ sứ chỉ thấy những bộ 4 chén, 8 chén, 12 chén hoặc nhiều hơn, nhưng đều là số chẵn. Cũng không có tài liệu nào nói loại ấm trà dùng cho 3 người, hay bộ chén uống rượu dành cho 4 người.

SM

Theo http://www.songmoc.vn/tan-man/65-noi-chuyn-qtra-tam-tu-tq

TRÀ TAM 

Tôi được thưởng thức nghệ thuật Kungfu Trà lần đầu tiên là trong chuyến đi làm việc ở Triều Châu (潮州), Quảng Đông năm 2004. Sau khi thảo luận xong công việc, chủ nhà máy đối tác mời cơm chúng tôi ở nhà riêng. Trước bữa ăn chúng tôi ngồi vào bàn trà. Tôi nhận thấy bộ đồ trà thật là lắm thứ. Nào là ấm đun nước, cốc hãm trà (tôi tạm gọi nó là cái cốc vì nó giống với ... cái cốc! ), bình chiết trà, filt lọc trà, một cái giống như cái bát chậu to dùng để tráng rửa chén, nào là mươi cái chén uống trà nhỏ xíu, cái mà ta gọi là chén hạt mít. Rồi khay đựng đồ có rãnh thoát nước đến một cái ống dẫn nước xuống cái xô nhỏ để dưới gầm bàn, rồi que thông tắc, rồi một cái chổi lông để quét bã chè vương trên mặt khay, rồi khăn thấm nước. Nói tóm lại là lỉnh kỉnh.

                                                      

Trước khi pha chè người ta dùng nước sôi dội tráng tất cả các đồ dùng trên khay một lượt, lại bỏ tất cả các chén vào cái bát chậu tráng nước sôi một lượt nữa. Bầy 3 cái chén lên khay, bỏ chè vào cốc hãm, đổ nước sôi, đậy nắp, chờ độ 10 tíc tắc, rót nước tráng chè ấy vào cái bình chiết trà, không quên rót qua cái filt, rồi lại dùng nước ấy tráng 3 cái chén một lần nữa. Lần hãm sau cũng thế, cũng chỉ đợi khoảng 10-15 tíc tắc, nước chè được rót ra cái bình chiết rồi rót ra 3 cái chén và 3 trong số 5 người chúng tôi nâng ly. Nước chè nóng giãy, mầu xanh như ngọc, hương chè thơm ngào ngạt, nhấp vào miệng có cảm giác đặc quánh, dư vị ngọt ngào. Về sau tôi mới được biết đấy là một loại chè Ô Long (乌龙).

Để ý người pha chè tôi thấy mặc dù dùng nước nóng sôi sùng sục để tráng rửa chén và pha chiết chè, anh ta chỉ dùng tay, không có một dụng cụ nào, chẳng hạn như cái kẹp mà sau này tôi thấy dân uống chè với tôi ở Phúc Kiến dùng. Tôi hỏi thì chủ nhà giải thích đấy là thuật Kungfu Trà. Quả là không có kungfu làm sao nhúng tay vào nước sôi được như thế!

Một điều lạ nữa là cả hội uống chè có 5 người, chén thì có nhiều, nhưng mỗi tuần trà chỉ 3 người uống. Uống xong, lại rửa chén bằng nước sôi, bày 3 cái chén mới ra cho tuần tiếp theo. Tôi hỏi lý do thì họ nói đấy là phong tục từ thời các cụ ngày xưa, không biết vì sao. Tôi chợt nhớ tới câu Trà Tam Tửu Tứ. Phải chăng vì phong tục ấy mà ta được nghe Trà Tam?

Nguyễn Công Hợp, Warsaw 05/2012

Tình yêu và nước trà 

Tôi cứ tự hỏi tại sao người ta hay thưởng trà chỉ là 3 tuần mà không phải là 2 hay 4,5tuần trà…? Có người nói bởi vì qua 3 tuần trà ta sẽ thưởng thức đủ từ cái hương đến vị và tình trong một ấm trà. Thưởng trà là cả một nghệ thuật cảm nhận tinh tế, ta sử dụng tất cả các giác quan để thưởng trà, từ thị giác đến khứu giác và vị giác. Qua việc cảm nhận về trà, ta sẽ nhận ra ý nghĩa của 3 tuần trà. Có người bảo rằng 3 tuần trà giống như 3 giai đoạn của hương vị  tình yêu. Ta thưởng 3 tuần trà mà tưởng như ta đang đi qua 3 giai đoạn tình yêu của một đời người.

Trà pha nước đầu tiên sẽ rất nóng, thơm nhưng sẽ có một chút vị đắng đắng, hơi ngọt đầu lưỡi, chứ chưa có cái vị tuyệt vời của tinh chất trà trong đó. Người ta gọi đó là nước tráng trà, ít người uống, mà thường đổ đi sau khi được dùng để tráng trà. Nước tráng trà giúp cho trà không còn vị mốc, loại bỏ hết tạp chất và làm cho trà dậy mùi thơm, nó giúp cho trà sẽ tiết được hết tinh chất ở những nước sau. Cho nên nước tráng trà rất quan trọng, nếu biết cách, trà được pha sẽ rất ngon. Cũng như tình yêu, mối tình đầu cũng giống như nước tráng trà. Bỏng dãy, nồng nàn đấy, nhưng not nớt, vụng dại lắm và thật nhiều, thật nhiều những vấp váp. Người ta biết được một chút bỡ ngỡ của hương vị tình yêu, nhưng rồi chả mấy ai sẽ đi hết cuộc đời với mối tình đầu của mình. Mối tình đầu thường rất đẹp, nhưng rất ít khi đi được tới cuối con đường.

Sau khi người ta tráng xong trà, người ta cần đợi một chút cho nước nóng vừa đủ, chỉ khoảng 80 – 90 độ. Sau khi rót nước vào ấm, người ta cũng cần đợi một chút cho trà ngấm, và tiết hết tinh chất của trà. Lúc đó người ta mới thưởng thức cái vị ngon của trà. Tình yêu cũng vậy, khi người ta đã yêu mối tình thứ hai, nghĩa là người ta đã được chuẩn bị đầy đủ mọi mặt để sẵn sàng yêu thương. Cũng như nước tráng trà đã loại hết tạp chất, cũng như mối tình đầu đã loại bớt những non nớt, vụng dại đi rồi. Mối tình thứ hai tuy không còn nóng bỏng như mối tình đầu, nhưng vừa đủ ấm áp để người ta gìn giữ và mang theo mình. Nước trà thứ hai vừa tiết đủ tinh chất, vừa tỏa hết mùi thơm của trà. Mối tình thứ hai cũng say đắm, ngọt ngào, nồng nàn hương vị tình yêu. Khi mà người ta đã được chuẩn bị sẵn sàng, khi mà người ta đã có một bước đệm tốt, người ta sẽ bước lên được những nấc cao hơn. Nước trà thứ hai sẽ là nước trà ngon nhất, mối tình thứ hai sẽ là mối tình tuyệt vời nhất. Một chút đam mê, một chút dại khờ còn sót lại, một chút chín chắn, một chút cái này, một chút cái kia, tất cả sẽ tạo nên một hương vị tình yêu tuyệt vời. Nước trà thứ hai là thứ nước trà mà người ta muốn dùng để thưởng thức nhất.

Pha thêm lần nữa, trà sẽ không ngon lắm, hơi nhạt và không còn nhiều mùi thơm. Vì đây đã là nước thứ ba rồi, khi mà những cái tinh chất của trà đã tiết hết ra rồi, thì nước thứ ba không còn nhiều mùi vị nữa. Chẳng mấy ai muốn uống thứ nước này. Và tình yêu cũng vậy, mối tình thứ ba sẽ không còn cái nồng nàn, đắm say như trước nữa. Tâm hồn đã bớt mơ mộng, môi hôn đã bớt ngọt ngào đi nhiều.
Ở đời, cái gì cũng phải học, pha trà cũng phải học. Và đặc biệt, yêu lại càng nên học, học để tình yêu được tuyệt vời hơn

Nói về Trà tam rượu tứ

Thực ra câu Trà Tam Rượu Tứ bắt nguồn từ một câu tục ngữ Trung Quốc, cụ thể ở Sán Đầu 汕头 có câu Trà Tam Tửu Tứ Thích Đà Nhị 茶三酒四踢跎二 (Chè uống nên có ba, Rượu thì nên bốn, còn đi đường xa thì cần có hai), ý nói làm việc gì cũng phải có bạn có phường, vậy thì mấy người là đủ? Ba người cùng uống trà, bốn người cùng uống rượu, hai người cùng kết bạn đi trên đường, vậy là đủ. 

Có một dị bản nữa của câu tục ngữ trên là Trà Tam Tửu Tứ Lựu (Lưu) Thát (Đạt) Nhị 茶三酒四溜达二 có cùng ý nghĩa trên. 

Ngoài ra người dân tộc Đồng ở Trung Quốc còn có câu Trà Tam Tửu Tứ Yên Bát Cán (Can) 茶三酒四烟八杆, nói đến lòng hiếu khách và phong tục thết đãi của dân bản địa khi khách đến nhà phải mời ba chén trà, ăn cơm mời rượu ít nhất bốn chén, ăn xong ít nhất mời tám hơi thuốc mới thôi. 

Một lần đi dự hội nghị ở Bắc Kinh, tôi còn được biết câu Trà Tam Tửu Tứ còn có ý nghĩa về lễ nghi khi trà chỉ nên rót 3/5 chén và rượu rót 4/5 chén, tức là đừng đầy quá, chỉ vừa đủ mà thôi. 

*THAM KHẢO MỘT SỐ CÁCH GIẢI THÍCH TỪ VIỆT NAM: 

01. Trong cái uống của người Việt thì trà xếp thứ nhì sau rượu, nên dân gian thường gọi chung là rượu-trà. Uống trà đến ba ly, ba chén là vừa đủ. Pha trà đến ba lần là đã lấy hết hương vị trà rồi. Do đó người xưa rót trà mời khách hoặc rót để cúng chỉ rót ba lần mà thôi, thế mới gọi là “trà tam-rượu tứ”. 

02. Ở Việt Nam ta có câu: CHÈ TAM RƯỢU TỨ. Xét theo triết lý âm dương, rượu là thứ nước do người phương Tây phát minh, chè là thứ nước do người phương Đông phát hiện; phương Tây ở về phía Bắc, thuộc dương là số chẳn, phương Đông ở về phía Nam, thuộc âm là số lẻ. Có ba người là đủ luận anh hùng. Uống trà là thưởng trà, là để tận hưởng hương vị, để đàm luận văn chương, thế sự. Rượu có thể uống ừng ực cả ly, cả bình; nhưng trà mà uống vậy thì bị coi là ngưu ẩm- chỉ phí trà mà thôi. 

03. Nếu tách riêng "chè tam" thì có thể hiểu là trà tam tuần (pha 3 nước). Uống trà không nên uống quá 3 chung, vì lúc đó trà đã nhạt, mất ngon.Còn “rượu tứ” có thể hiểu uống rượu không nên uống quá 4 chung, vì sẽ làm người ta say, gây ra những hậu quả đáng tiếc. Nếu uống trong định mức đó thì ngon và có lợi cho sức khỏe, còn uống quá số lượng đó là thừa, mất ngon và kết quả là rất khó lường. 

Cũng có thể hiểu uống trà là thưởng trà, là để tận hưởng hương vị, để đàm luận văn chương, thế sự, nên chỉ cần 3 người là đủ. Còn uống rượu là để có thể đàm tiếu, bù khú với nhau, nên đông người hơn. 

Nếu sử dụng nguyên câu "chè tam, rượu tứ" thì có thể hiểu theo nghĩa sau: 
Bình thường, Quân - Sư - Phụ (quân vương, Thầy và Cha), 3 người thuộc hàng ta phải dâng trà. 
Khi đổ đạt, Quân - Sư - Phụ - Ta: 4 người có thể cùng uống rượu mừng. 

( Nguồn: tuhai.com.vn) 

Thưởng thức trà là cả một công trình nghệ thuật vô cùng vĩ đại từ không gian bài trí, từ chỗ ngồi, đến trà cụ, cụ thể hơn là trà ngon, và cách pha trà là cả một nghệ thuật mang tính triết luận, người thưởng trà phải đạt được trạng thái thanh tịnh nhất trong tâm hồn.

Vì vậy, chúng ta cần nhớ 1 câu ông cha ta đã đúc kết cho công trình ngàn đời đó : Nhất nước, nhị trà, tam pha, tứ ấm

Vĩnh Bảo sưu tầm 11/9/2012